la blogo de Jorge

pri kultur-aparteno kaj identeco

2011-12-25T20:53:00.003+01:00

Jen vortoj de la nelge mortinta poeto Tomás Segovia kiujn mi plene subskribas, legitaj en artikolo en la hispana ĵurnalo El País:

"Hispana verkisto de la 20a jc pli 20a-jarcentas ol hispanas. Li kundividas pli kun samjarcenta ĉeĥo ol kun sia samlandano de la 15a jc. Identecoj ekzistas, tamen ne laŭrajte sed laŭfakte. Invoki diferencigan fakton kiel rajton — jen kio plej malsamas je demokrateco. Tion saman invokas reĝo rilate al siaj prauloj. Fine, identeco ĉiam venigas al bomboj. Pli ol identecoj, gravas lojaloj. Kaj por lojali nepras esti libera, unika, dum identeca egalas al identa".

En La-Laguno, Tenerifo

2011-11-25T23:23:00.002+01:00

Jen ni en La Laguna (La-Laguno), la iama ĉefurbo de Tenerifo...

Ĉe (bv legi la du lastajn liniojn)...

... la E-Societo de Tenerifo (ESTO), kien mi venis "reklami mian libron". Nu, ne nur mian lastan poemaron La silika hakilo:

Inter la ĉeestantoj, José Luis, bonega konanto de la flaŭro, faŭno kaj historio de la insuloj, kaj kiu venigis Chen kaj min al la duoninsulo Anaga:

Kaj jen ankaŭ mia amiko Pako Orta:

Pliaj informoj tie ĉi .

Jorge Camacho pri siaj poemaroj

2011-11-03T22:35:00.003+01:00

Jen filmeto pri miaj 5 ĝisnunaj poemaroj.

arto poezia

2011-10-18T18:32:00.004+02:00

Jen poemo el mia poemaro Koploj kaj filandroj, p. 67 (vidu hispanigon tie ĉi):

arto poezia

malgraŭ la sprita sed vana diro de robert frost
poezio ne estas tio kio perdiĝas en traduko
sed tio kio restas.

rimoj
ritmo
la pejzaĝo de iu vorto
– jen la ŝminko.

bildoj
konceptoj
komparoj kaj kontrastoj
– jen la esenco.

male, neniu legus la poemon de gilgameŝ
odiseadon
poemojn de la dinastio tang
japanajn hajkojn kaj tankaojn
la robaiojn de omar’ ĥajam’.

poezio estas tio kio restas.

"ir" = iri aŭ veni

2011-10-08T15:13:00.004+02:00

En la reta paĝaro de HEF, inter la Lingvaj anguloj verkitaj de Antonio Valén por publikigo en Boletín (la bulteno de HEF) legeblas unu tia angulo verkita de mi antaŭ eble jam dek jaroj kaj temanta pri la ĝusta traduko de la hispanlingva verbo "ir". Jen iometete aktualigita versio:

La vortareto Lexicón Sopena, per kiu ni ĉiuj komencis nian vortumadon en Esperantujo, informas ke "ir" = "iri", "venir" = "veni" kaj inverse. Sed, dum ĝenerale eblas diri, ke "venir" = "veni", pri "ir" kaj "iri" la afero ne estas tiel simpla. Kiel montras la titolo, la hispana "ir", depende de la senco, egalas al du verboj en Esperanto: "iri" kaj "veni".

Mi citas la du ĉefajn subsignifojn de "venir" el la difino en Diccionario del Español Actual (konata kiel "el Seco"), de eldonejo Aguilar: "Trasladarse a o hacia el lugar en que se encuentra la persona que habla" kaj "Trasladarse a algún lugar en compañía de la persona que habla". La vortaro Clave (eld. SM) aldonas: "Llegar al lugar en que está la persona que habla". Kaj Diccionario Actual de la Lengua Española (eld. Vox) (oni atentu la adverbojn kaj ĉi ties ordon): "Caminar una persona o moverse una cosa de allá para acá".

Tia estas la uzo de "venir" en la hispana kaj "vir" en la portugala: movo al la sfero de la parolanto, movo al "yo" ("mi") kaj al "aquí" ("ĉi tie"). Por ali-celaj movoj oni uzas tiujlingve la verbon "ir".

Sed ne tiel estas en Esperanto! Sufiĉas legi la unuan, kaj ĉefan, subsignifon de "veni" en Plena Ilustrita Vortaro (kvankam mi preferas la sepan): "Moviĝi tien, kie estas la persono, kiu parolas, aŭ al kiu oni parolas". Jen la diferenco. La movo celas ne nur la sferon de la parolanto, sed ankaŭ tiun de la alparolato. Por ali-celaj movoj oni uzas en esperanto la verbon "iri".

Tiu tamen ne estas apartaĵo de Esperanto. Verdire tiurilate la hispana kaj la portugala montriĝas esceptoj, ĉar la regulon de Esperanto oni retrovas en multaj pliaj lingvoj, kiel la kataluna, la franca, la angla, la gemana kaj la finna.

Ekzemple, granda vortaro hispana-kataluna diras jene pri la hispana "ir": (ir a un lugar relacionado con uno de los dos interlocutores) "venir". "Iré a tu casa después de cenar" = "vindré a casa teva després de sopar". "Algún día iré a verte" = "algun dia vindré a veure't". // (acudir a una llamada) venir. "Ahora voy" = "ara vinc".

Jen kial la tri ĵusaj ekzemploj tradukiĝas tiel ĉi: "Iré a tu casa después de cenar" = "Mi venos al via hejmo post la vespermanĝo".

"Algún día iré a verte" = "Iam mi venos vidi vin". "Ahora voy" = "Mi tuj venos".

Evidente la decido pri verb-elekto povas dependi de aliaj elementoj en la kunteksto, kiel ekzemple la situo de la parolanto kaj la alparolato dum la konversacio kaj en la tempo de la priparolata ago. Ankaŭ la uzado de rekta aŭ de nerekta stilo povas influi. Samkiale, la verbojn "volver" kaj "regresar" oni devus traduki jen per "reiri", jen per "reveni", depende de tio, ĉu ili signifas resp. "refoje iri" aŭ "refoje veni".

PS 2011: Gran Diccionario Español-Esperanto (Granda Vortaro Hispana-Esperanto, 2003) jam oportune indikas tiun ĉi lingvan kaptilon jene:

"ir": iri (moverse): ir al campo, iri al la kamparo [...] // veni (a un lugar relacionado con la segunda persona): —¡ven! —¡voy enseguida!, —venu! —mi tuj venos!; mañana iré a tu casa, morgaŭ mi venos al via hejmo.

la leĝo de Künzli

2011-10-02T10:36:00.001+02:00

La t.n. leĝo de Künzli...

Tiaj homoj en Esperantujo

2011-09-29T23:35:00.000+02:00

Tiaj homoj en Esperantujo...

La silika hakilo

2011-09-28T22:17:00.001+02:00

Ĵus aperis mia nova poemaro, jam la 5a: La silika hakilo. Pli da informoj tie ĉi.

kidnapita semajnfine

2011-09-14T20:27:00.002+02:00

Bristol - & 2

2011-07-11T23:24:00.003+02:00

(EO) En la bristola Kor-Instituto.

(ES) En el Instituto de Cardiología de Bristol.

(EO) En Chippenham ni spektis re-prezenton de la batalo de 1643 inter reĝistoj kaj respublikistoj.

(ES) En Chippenham asistimos a la re-presentación de la batalla que tuvo lugar en 1643 entre monárquicos y republicanos.

(EO) Bele se oni povus vojaĝi de tempo al (alia) tempo...!

(ES) ¡Ojalá se pudiera viajar de un momento a otro (bien distinto)...!

(EO) Mi ŝatas la ruĝverdan flagon.

(ES) Me gusta la bandera rojiverde.

(EO) Kaj, por fini la vojaĝon, jen la bieretojn.

(ES) Y, para terminar el viaje, esas cervecitas.

(EO) Sanon kaj gajon!

(ES) ¡Salud y alegría!

Bristol 1

2011-07-11T22:48:00.003+02:00

(EO) Ĉar ni devis flugi de Islando al Madrido tra Londono, ni decidis trajni de tie al Bristolo por viziti tajvanan familion amikan je Chen (Ziwen, David, Lulu kaj Chien). Ne multegon ni vidis en Bristolo, kaj ni ankaŭ ne tempis viziti Bath, sed almenaŭ ni sukcesis pilgrimi al Ŝtonhenĝo, kies prakatedralon ĉirkaŭas sekureca ŝnuro.

(ES) Como teníamos que volar de Islandia a Madrid pasando por Londres, decidimos coger un tren desde allí para visitar a una familia de amigos taiwaneses que viven en Bristol (Ziwen, David, Lulu y Chien). En Bristol no vimos demasiado, y tampoco tuvimos tiempo de visitar Bath, pero por lo menos pudimos acercarnos a Stonehenge, cuya primitiva catedral la rodea un cordón de protección.

(EO) Feliĉe en Avebury mi povis senbridigi miajn plej sovaĝajn instinktojn...

(ES) Por suerte en Avebury pude dar rienda suelta a mis instintos más salvajes...

(EO) ... kaj same Chen siajn.

(ES) ... igual que Chen los suyos.

(EO) Ni vidis ankaŭ alian ŝtonan monumenton, en Salisbury.

(ES) Vimos también otro monumento pétreo, en Salisbury.

(EO) Kaj Castle Combe, laŭdire la plej bele oldan vilaĝon en Anglujo.

(ES) Y Castle Combe, el pueblo antiguo más hermoso de Inglaterra, según dicen.

Islando / Islandia - kaj/y 5

2011-07-09T21:24:00.004+02:00

(EO) La Salmorivero enfluas la Balenfjordon, kiun ni decidis laŭveturi survoje al Aranes anstataŭ tuneli subakve (aŭ subakvi tunele).

(ES) El Río de los Salmones desemboca en el Fiordo de las Ballenas, que decidimos recorrer camino de Akranes en vez de utilizar el túnel bajo el agua.

(EO) Fone, kirko...

(ES) Al fondo, una iglesia...

(EO) ... kaj, ĉefurbe, framasonejo.

(ES) ... y, en la capital, un "templo" (¿?) masónico.

(EO) Fine, refoje ĉe Thórey kaj Baldur kun unu el iliaj gefiloj, kaj kompreneble ankaŭ kun Nicola, nia ĉiĉerono dum tiuj tagoj.

(ES) Por último, de nuevo en casa de Thórey y Baldur con uno de sus hijos, y por supuesto también con Nicola, nuestro guía durante esa semana.

(EO) Jen mi sidas sur la dezirfotelo de Baldur apud lia ĉina bofilino. Divenu kion mi deziris: reiri baldaŭ Islandon!!!

(ES) Aquí estoy sentado en el sillón de los deseos de Baldur junto a su nuera china. Adivinad cuál fue mi deseo: ¡¡¡volver pronto a Islandia!!!

Islando / Islandia 4

2011-07-09T20:56:00.002+02:00

(EO) Kontinentoj distanciĝas... kaj ekestas Gullfoss. Kaj fotado, kiel poezio, provas kapti la momenton.

(ES) Los continentes se distancian... y nace Gullfoss. Y la fotografía, como la poesía, intenta capturar el momento.

(EO) Survoje ni haltas por saluti novajn amikojn...

(ES) En el camino hacemos una parada para saludar a nuevos amigos...

(EO) ... kaj por ĵeti rigardon en la faŭkon de eta vulkano aŭ (kiel diras islandanoj, finnoj, ĉinoj, tajvananoj kaj japanoj) fajromonto, malpli konata ol la petolema Eyjafjallajökull (kies nomo signifas "glaĉero de la montoj de la insuloj).

(ES) ... y para asomarnos a la boca de un pequeño volcán o (como dicen los islandeses, finlandeses, chinos, taiwaneses y japoneses) monte de fuego, no tan conocido como el Eyjafjallajökull (cuyo nombre significa "glaciar de las montañas de ls islas").

(EO) Antaŭ ol reveturi al Rejkjaviko, ni iras al la sudmarborda vilaĝo Eyrarbakki por...

(ES) Antes de volver a Reykjavík bajamos a la localidad costera de Eyrarbakki, en el sur, para...

(EO) ... ĝui tre bongustajn fiŝaĵojn.

(ES) ... disfrutar de estupendos platos de pescado.

Islando / Islandia 3

2011-07-09T19:51:00.006+02:00

(EO) Nia lu-aŭteto (Chen stiris).

(ES) El cochecito que alquilamos (conducía Chen).

(EO) Eble la valo Thingvellir (kie kunvenis la unua asembleo de la islandaj vikingoj) impresos pli se oni konscias ke ĝin plu formas la disiĝo de la azi-eŭropa kontinenta plato disde tiu amerika je rapido de kelkaj milimetroj jare.

(ES) Quizás impresione más el valle de Thingvellir (primer lugar de asamblea de los vikingos islandeses) si se piensa que lo sigue formando la separación de la placa continental euroasiática de la americana, a la velocidad de unos pocos milímetros al año.

(EO) Jen hrojno aŭ solidiĝinta lafo (el la islanda hraun, pr. hrojn). En la islanda, lafon oni nomas "flua hrojno" (kvazaŭ, manke je vorto por akvo, ni nomus ĝin "flua glacio").

(ES) Lava solidificada o hraun (pr. jroyn). En islandés, a la lava se la llama "hraun líquido" (como si, a falta de una palabra para el agua, la llamásemos "hielo líquido").

(EO) Ĉar Geysir, donanta nomon al ĉiuj gejseroj, jam ne plu ŝprucas regule, ni vizitis la apudan Strokkur, laŭdire pli modestan...

(ES) Como Geysir, que da nombre a todos los géiseres, ya no brota con regularidad, visitamos el muy cercano Strokkur, más modesto según dicen...

(EO) ... sed akuratan ĉiun 6an aŭ 8an minuton.

(ES) ... pero puntual cada 6 ó 7 minutos (pongo 7 y no 8 para darme el gusto de acentuar la conjunción "o", diga lo que diga la RAE).

(EO) Islando surfacas kvinonon de Hispanujo, kaj per ĝia vulkana aŭ fajromonta energio varmiĝas nuntempe la akvo venanta al la kranoj de islandaj hejmoj, kiel tiu de Nicola aŭ tiu de Thórey kaj Baldur.

(ES) Islandia tiene un quinto de la superficie de España, y con su energía volcánica se calienta en la actualidad el agua de los grifos de los hogares islandeses, como el de Nicola o el de Thórey y Baldur.

Islando / Islandia 2

2011-07-09T18:16:00.004+02:00

(EO) Plej bone estis renkonti oldajn kaj novajn amikojn... Verdire mi funde pretigis min por la vojaĝo legante esperantigojn de plej gravaj verkoj de la islanda literaturo (la sagaon de Njal, Edda, la romanon "Sendependaj homoj" de Laxness, poemarojn...), "Letters from Iceland" (leteroj el Islando) de Auden kaj MacNeice kaj la poemojn de mia amiko Baldur...

(ES) Lo mejor fue el encontrarse con viejos y nuevos amigos... La verdad es que me había preparado a conciencia leyéndome traducciones al esperanto de las obras más importantes de la literatura islandesa (saga de Njall, Edda, la novela "Hombres independientes" de Laxness, libros de poesía...), las "Letters from Iceland" de Auden y MacNeice y los poemas de mi amigo Baldur…

(EO) En Rejkjaviko gastigis nin amiko kaj poeto, la junega italo Nicola Ruggiero. Jen ni en lia kuirejo. Sube, kun Chen en la Blua Lageto (Nicola ŝerce nomis la blankan ŝmiraĵon balena ĉuro [ne spermaceto]).

(ES) En Reykjavík nos alojó un amigo y poeta italiano y muy joven, Nicola Ruggiero. Aquí estamos en la cocina de su casa. Abajo, con Chen en la Laguna Azul (Nicola llamaba en broma al ungüento ese blanco "lefa de ballena" [no "espermaceti"]).

(EO) Ni tri en restoracio. Cetere, kaj se paroli pri prezoj, plaĉis tio ke islanda krono samvaloras je la iama hispana peseto (1€ = 164-166 ISK), kvankam verdire nun, pli ol alporti iom da utilo, la vido de tiaj pasntjarmilaj prezoj fakte misgvidis miajn kalkulojn.

(ES) Los tres en un restaurante. Por cierto, y a propósito de precios, tampoco esta mal lo de que la corona islandesa tenga prácticamente el valor de las antiguas pesetas (1€ = 164-166 ISK) aunque tengo que reconocer que a estas alturas, más que servirme de algo, ver esos precios de "Cuéntame" en realidad me desorientaba.

(EO) Kun kaj ĉe Baldur Ragnarsson, la plej granda vivanta poeto en esperanto.

(ES) Con y en casa de Baldur Ragnarsson, el mayor poeta vivo en esperanto.

(EO) Chen kaj mi kun Thórey kaj Baldur, ĉe-table.

(ES) Chen y yo con Thórey y Baldur, a la mesa.

(EO) Jen frazo de Giuseppe Grattapaglia: "esperantistoj vizitas ne ŝtonojn sed homojn".

(ES) En palabras de Giuseppe Grattapaglia, "los esperantistas no visitan piedras sino gente".

Islando / Islandia 1

2011-07-09T17:22:00.005+02:00

(EO) Islando tre plaĉis al ni, kvankam ni pasigis tie nur 5 tagojn, pleje en la ĉefurbo. Ni diru ke, profitante viziton al du amikoj en Rejkjaviko, ni ankaŭ lu-aŭtis dum 2 tagoj por vidi, senhaste kaj senpreme, la t.n. Oran Cirklon (Thingvellir, la akvofalon Gullfoss kaj gejserojn) kaj la marbordan regionon proksiman al Sellfoss (la unuan tagon), kaj la Bluan Lageton kaj la fjordon de Akranes (la duan), simile al eksterlandano kiu, veninte Madridon, jen ekskursus al Segovio kaj Toledo aŭ Kuenko.

(ES) Islandia nos ha gustado mucho, aunque sólo pasamos allí 5 días, la mayor parte del tiempo en la capital. Digamos que, aprovechando que fuimos a visitar a un par de amigos en Reykjavík, también alquilamos un coche durante 2 días para ver, sin prisas y sin agobios, el llamado Círculo de Oro (Thingvellir, catarata de Gullfoss y géiseres) así como la zona costera cercana a Sellfoss (el primer día), y la Laguna Azul y el fiordo de Akranes (el segundo), algo así como si un extranjero viniera a Madrid e hiciera un par de excursiones a Segovia y Toledo o Cuenca.

(EO) Ni havis belegan veteron dum la 5 tagoj. Mi aĉetis ĉiajn vestojn kontraŭ frosto, vento kaj pluvo - kaj poste pasigis la tutan tempon T-ĉemize, kiel kutime. Surteriĝante mi sentis impreson kvazaŭ mi venus al Lanzaroto aŭ suda Tenerifo, kun tia vulkane roka pejzaĝo nuda sub la suno de la tagoj antaŭaj al la somera solstico. Jen foto de la ĉefurbo (supre) kaj plia de vido el la turo de la katedralo (sube).

(ES) Tuvimos un tiempo estupendo los 5 días. Yo me había comprado camisetas térmicas, un forro polar finito y una chupa impermeable de jugador de golf en Decathlon... y luego anduve todo el tiempo en camiseta de manga corta, como de costumbre. Al aterrizar me parecía estar llegando a Lanzarote o Tenerife Sur, con ese paisaje rocoso volcánico desnudo bajo el sol de los días anteriores al solsticio de verano. Aquí tenéis una foto de la capital (arriba) y otra de la vista desde lo alto de la catedral (abajo).

(EO) En la anglosaksaj kaj skandinavaj landoj, la somera solstico estas ne la komenco sed la mezo de la somero. Jen la suno en unu tia nokto, je la 3a atm.

(ES) En los países anglosajones y escandinavos, el solsticio de verano marca no el comienzo sino la mitad del estío. Aquí vemos el sol en una de esas noches, a las 3 a.m.

(EO) Aŭte meznokte. / (ES) En el coche a medianoche.

(EO) Kaj sunsubiro ĉe la lumturo de Seltjarnarnes, tre proksime al Rejkjaviko.

(ES) Y una puesta de sol junto al faro de Seltjarnarnes, muy cerca de Reykjavík.

kun Kim en Madrido / con Kim en Madrid 2

2011-06-04T13:43:00.003+02:00

Improvizita koncerto en la placo Santa Ana. / Concierto improvisado en la plaza de Santa Ana.

Varma ĉokolado kun tubobenjetoj kaj klabobenjetoj en la ĉokoladejo San Ginés. / Chocolate caliente con churros y porras en la chocolatería San Ginés.

Laste, plia akordiona koncerteto en kebabejo de la strato Montera. / Por último, otro conciertico de acordeón en una kebabería de la calle Montera.

Dankon, Kim! Kaj rebonvenon al Madrido! / ¡Gracias, Kim, y bienvenido de nuevo a Madrid!

kun Kim en Madrido / con Kim en Madrid 1

2011-06-04T13:06:00.004+02:00

Nia amiko kaj akordionisto Kim, el Kopenhago, venis al Madrido kelkajn tagojn i.a. por vidi persone la kampadejon 15.5 en la Sunporda Placo. Jen li kaj mi sur trinkeja teraso kun Miguel, granda amiko kaj granda poeto. / Nuestro amigo y acordeonista Kim, de Copenhague, ha venido a Madrid para ver, entre otras cosas, el campamento 15-M de la Puerta del Sol. Aquí estamos él y yo en la terraza de un bar con Miguel, gran amigo y gran poeta.

Post kiam la polico "purigos kaj normaligos" la placon, kiom da tempo devos pasi ĝis ni revidos tiom da slogan-afiŝoj? / Una vez la policía haya "limpiado y normalizado" la plaza, ¿cuánto tiempo habrá de pasar hasta que volvamos a ver tantos carteles y pancartas?

En informa stando de la kampadejo ni malkovris kaj renkontis Santiagon, el Kolombio, kiu ankaŭ parolas esperanton. / En un puesto de información del campamento descubrimos y encontramos a Santiago, de Colombia, que también habla esperanto.

Fine kuniĝis al la grupo mia amiko Paco (prononcu Pako), saksofonisto, kiu poste akompanis Kimon al spontankoncerto aŭ marmelado. / Por último se nos unió al grupo mi amigo Paco (en esperanto "paco", que se pronuncia [pátso], significa "paz"), que luego acompañó a Kim a una jam session.

Sanon kaj revolucion, muzikon kaj poezion! / ¡Salud y revolución, música y poesía!

La konsilo

2010-06-21T23:16:00.003+02:00

La konsilo

Jen di’ aŭ satan’
sufloris al Kapitalo:
"Ju malpli da pan’
des multe pli da
futbalo".

Madrido, 21.6.2010

[Piedpilkejo]

masakro de delfenoj en Taiji, Japanujo

2010-06-17T20:07:00.006+02:00

Enirante kinejan salonon oni forgesas la penojn kaj zorgojn de la urba vivo por mergiĝi en spacon trans aŭ preter la kutimaj tempo kaj dimensioj, kiel en templo. Spekti vohoson aŭ dovodon hejme ne kompareblas kun la sperto kontempli filmon en la senlumo kineja, sola antaŭ la ekrano, lasante sin kaptiĝi (mi pardonpetas pro la sinsekvo de trivitaj esprimoj).

[The Cove]

Tion mi faris ĉi-posttagmeze, lasi min treniĝi en la kinejon Verdi por spekti la dokumentalon, aŭ dokumentan filmon, The Cove (la golfeto), pri la buĉado de miloj da delfenoj komenciĝanta ĉiuseptembre en la peskista vilaĝo Taiji, Ŭakajama, Japanujo (peski = kapti ajnajn akvobestojn, ne nur fiŝojn). Buĉado kies ĉefa celo estas ne la delfena viando (delfenkarno, cetere, enhavas tro da hidrargo), kio parte ankaŭ rolas, sed la riĉiga vendado de delfenoj al akvarioj de la tuta mondo, kie ili vivaĉos kaptite, karcere, prizone. Mi diros nur ke ĉi filmo montras la malfacilan procezon, la diversajn provojn finti ĉiajn obstaklojn kaj barojn por filmi masakron kiun la loĝantoj de Taiji pretendas teni kaŝa kaj sekreta, ĝis la ekstremo ke multaj alilokaj japanoj malkonas ĝian ekziston.

Mi sen ajna dubo rekomendas spekti ĉi centprocente valoran dokumentalon. Pro la bildoj de libere naĝantaj delfenoj, la klarigo kial oni kondamnis ilin al kruelaj spektakloj cirkaj, aŭ la agoj kaj vortoj de personoj ne nur vomindaj (kiel iuj japanoj insistantaj efektivigi, kaŝi aŭ pravigi ĉi sovaĝaĵon el siaj pli aŭ malpli altrangaj laborpostenoj) sed ankaŭ admirindaj, kiel la homa ĉefrolulo de l' filmo, Ric O'Barry, kapabla preni sur sin (t.e. konfesi al si kaj al aliaj, kaj provi ripari) erarojn faritajn antaŭ jardekoj, la reĝisoro Louie Psihoyos aŭ la teamo da akompanaj aktivuloj (kiel trafe diras unu el ili, oni povas esti nur aktivulo aŭ malaktivulo).

Jen du ligiloj al anglalingvaj paĝoj, kaj kanto de la genia David Bowie aŭ stranga elekto de muziko svage rilata al la temo de ĉi blogero.

Oceanic Preservation Society - OPS

Save Japan Dolphins

Fine: ne forgesu spekti la lastajn bildojn de la filmo, post la mencioj de aŭtoreco kaj kunlaboroj.

anzino

2009-08-12T17:50:00.005+02:00

NPIV havas amason da unuradikaj vortoj por nomi diversajn pinojn: pino, pinio, pinastro, mugo, pumilio, laricio... Kontraste mankas en ĝi simpla kaj bela nomo por arbo tre abunda en Hispanujo: anzino.

La hispana tragedio

2009-08-05T09:01:00.001+02:00

Jen plia tre rekomendinda legaĵo, ĉi-foje pri la hispana enlanda milito (1936-1939), tradukita el la nederlanda. Estus interese certigi la eldonjaron; ie mi legis, ke en 1939, sed prefere oni havu fidindan konfirmon.

Ĉi tiaj libroj sendube daŭre aĉeteblas ĉe brokantejoj kiel tiu de la libroservo de UEA, kaj eble ankaŭ de kelkaj aliaj libroservoj.

Ĉe la sojlo

2009-08-04T10:37:00.006+02:00

Ĉe la sojlo

La matenon kiam, trairante la straton Santa Engracia, Miryam estis renversita de kapuĉ-aŭto, ŝi krucosignis sin ĉe la sojlo kiel plian matenon, kiel ĉiun matenon.

[Kun danko al la iberaj kolegoj helpintaj en la diabla elhispanigo de ĉi rakonteto]

* kapuĉ-aŭto: "bonalingvismo" anst. 'kabrioleto'.

milic(i)o

2009-08-04T08:18:00.000+02:00

En tiu ĉi libro, aparte de la vorto "postfronto", mi trovis ankaŭ la formon "milico", kiun niaj vortaroj devus noti apud la zamenhofa, PIVa kaj NPIVa "milicio". La formo "milico", pli simila al "polico", estis ofte uzata en tiutempaj verkoj, kiel Ĉapajev aŭ La hispana tragedio, kaj ĝin prezentas i.a. Neologisma glosaro kaj Nepivaj vortoj.

La makulojn sur la kovrilo kaŭzis pecoj de glu-bendo, per kiuj siatempe mi fiksis tegon el travidebla plasto por tiel (mis)protekti la libron!

Ĉapajev

2009-08-03T10:57:00.000+02:00

Hieraŭ mi finlegis interesan, viglan, historie bazitan romanon pri V. I. Ĉapajev, verva komandanto de la Ruĝa Armeo dum la rusuja enlanda milito (1917-1923):

Jen la aŭtoro D. Furmanov , mem partia komisaro dum tiu periodo, en portreto pentrita de Sergej Maljutin:

La libron eldonis EKRELO en Lepsiko en 1933. Kiel montras la manskribita nomo supre de la unua paĝo, ĝi apartenis al Reto Rossetti (interese, ke li skribis jene: R. Roseti). Se mi ne mismemoras, mi ricevis ĝin donace (kun disfalinta bindo!, pro kio necesis rebindigo) de William Auld rekte en lia hejmo en Skotujo, antaŭ multaj jaroj.

Mi ĝuis legi la romanon kaj samtempe renkonti la marĝenajn notojn krajonajn de Reto, similajn al tiuj farataj de mi dum legado. Efektive, estis bele renkonti refoje Reton tiele, la iaman mentoron kaj korespond-amikon.

Cetere, krom la temo kaj tiu konkreta histori-periodo, la libro havas ankaŭ lingvan intereson. Malgraŭ interpunkcio kaj sintakso ne ĉiam tute klaraj, ekzemple koncerne la uzon de "si" kaj "sia", ĝi legeblas sufiĉe flue kaj atentokapte. Jen kaj jen oni trovas arĥaismojn kiel "fugi" (fuĝi) aŭ "konkiri" (konkeri), eksneologismojn kiel "represio" (subpremado), notindajn esprimojn ("la malfronto") kaj vortojn ne plu uzatajn kaj de nekonata deveno ("grimi" = ŝminki?). Fine oni ricevas fortan impreson ne tiom pri ies aŭ aliies (mal)heroeco, sed pri la frenezo de tia enlanda milito, kie ŝultron ĉe ŝultro batalis kontraŭ la blankuloj la komunismaj partianoj kaj la simile sed ali-nuance ruĝaj partizanoj.

Eŭropa ideologio

2009-08-02T12:22:00.003+02:00

De Zlatko Tiŝljar mi ĵus legis lian libreton Eŭropa ideologio (1998): ĝi plenas je sofismoj kaj falsrezonado de la unua frazo ĝis la fino. Mi plej absolute malkonsentas kun tiaj asertoj kiel "Por esti eŭropano necesas ankaŭ plej grava signo de tiu identeco: la eŭropa lingvo". Nura galimatio!

Kiel mi skribis en eseo en 2007, "Ankaŭ Eŭropo kaj EU ne bezonas havi komunan identecon, des malpli komunan lingvan identecon aŭ identigilon. Eŭropanoj povas kundividi multon, sed kadre de sia diverseco, kaj ne ekskluzive. Kolektivaj identecoj estas iluzio, fantazio, ĥimero. Sed samkiel eŭropanoj ne bezonas komunajn identigilojn (ili aŭ ekzistas jam aŭ superfluas), ankaŭ esperantoparolantoj ne bezonas kolektivan identecon. Nur la diversaj hidrargaj identecoj ene de ĉiu unuopulo montriĝas indaj je esploro, atento kaj intereso."

Kaj: "Kion do ni diru al esperantistoj kaj esperantuloj neeŭropaj, ekstereŭropaj? Ĉu ke esperanto estas pordo nur al la eŭropa mondo? Kvazaŭ ekzistus nur unu eŭropa mondo, plus unu araba, unu azia ktp! Pli simplisme ne eblas: la mondo komforte dividita en kelkajn ĉelojn aŭ fakojn. Sed por mi esperanto estis kaj estas ĝuste la malo: pordo al Bharato, fenestro al Japanujo, pontoj al Finnujo kaj Tajvano, al mondoj plej abundaj kaj diversaj!"

Esperant-eŭropismo? Ne, dankon!

Kiel Israelo elpelis la palestinanojn 1947-1949

2009-07-28T19:33:00.002+02:00

Jen tre rekomendinda libro. Pli da informoj tie ĉi.

Informojn pri la franca originalo trovu ĉi tie.

submaraj aferoj

2009-07-25T13:33:00.003+02:00

Hieraŭ mi legis ĉi 115-paĝan romaneton de rusa aŭtoro, Aleksej Siloviĉ Novikov-Priboj, pri la vivo de soldatoj en rusaj submarŝipoj kaj ĉi ties havenoj dum la t.n. unua mondmilito.

Konstateblas la uzo de la tiama neologismo "*submarin/o" (laŭ la angla, franca k.a. lingvoj) anstataŭ la nuntempa "sub/mar/ŝip/o" (nu, oni povus diri ankaŭ "submarulo", kvankam tio povus pensigi pri bestoj aŭ eventualaj marhomoj, aŭ, piĉisme, "submaralo").

La verkon tradukis E. Blinov, lingve kontrolis E. Drezen kaj eldonis EKRELO (Eldon-Kooperativo por Revolucia Esperanto-Literaturo) en Lepsiko, Germanujo, en 1932, nelonge antaŭ la naziaj regado kaj teroro.

Leginte ĝin, mi donacos la libreton al la libraro de Hispana Esperanto-Federacio en Madrido.

kiel mi malkongresis

2009-07-06T18:50:00.003+02:00

Por la unua fojo en mia vivo mi ĵus troviĝis en kongres-urbo (ĉi-kaze Malago) precize dum la kongrestagoj (2a-5a de julio), tamen ne partoprenis la kongreson (la 68an hispanan) nek eĉ vizitis la kongresejon. Parte agacis min la morganata nupto inter la Esperanta Civito kaj AEU (Andaluzia Esperanto-Unuiĝo, kies kongreso kunokazis kun tiu hispana); ankaŭ la paĝoj dediĉitaj al la E-Civito fare de la bulteno de Hispana Esperanto-Federacio (sed, nu, ne sendinte al ili artikolojn anstataŭajn, mi ne rajtas plendi); ĉiel ajn nek tio nek la anoncita veno de Perla Martinelli por iuj ekzamenoj sufiĉus por deturni min de kongresumado. Tamen fine pluraj komunikproblemoj kun la organizintoj, ĉefe la fakto ke ili kaŝis al mi la enprogramigon de Martinelli kiel preleganton, decidigis min ne partopreni tian kongreson. Por diri tion simple, mi ne deziris aperi en la sama programo kiel Perla, unu el la plej malnoblaj personoj kiujn mi renkontis en mia tuta vivo en kaj ekster Esperantujo (oni legu miajn verkojn La Majstro kaj Martinelli aŭ La liturgio de l' foiro). Rezervinte jam pli frue hotelon en la urbocentro, vojaĝante kun mia edzino Chen kaj tajvana amikino, kaj renkontonte hispanan kaj tajvanan geamikojn loĝantajn en Malago, mi preferis returismi en urbo kiun mi vizitis unuafoje antaŭ pli ol dudeko da jaroj, kaj pri kiu memoris preskaŭ nenion, krom (jam tro svage) iaman viziton al la Alkazabo. En la urbocentro mi vidis neniun signon de la kongreso, nenie aŭdis esperanton... ĝis la vendredon vespere nia hispan-tajvana triopo ekpaŝis sur la strato Granada renkonte al grupeto, kie alta LKKano ĉiĉeronis al la falsrideta Martinelli. Nu, mi diskrete turnis mian rigardon al miaj agrablaj akompanantinoj por ne devi (mal)saluti la grupeton nek abrupte rompi ilian raŭmisman idilion. En du vesperoj ni ankaŭ renkontiĝis i.a. kun Liven Dek por manĝi kaj trinki-drinki-dringi. Jen bela foto de li, inda je apero en la blogo de la Esperanta Respubliko:

Laŭdire en la kongreso mi maltrafis la t.n. omaĝon al William Auld fare de senatanino Vampirelli (mi nomas ŝin tiel pro la civita obsedo vampiri kaj vulturi mortintajn E-verkistojn kiel Waringhien aŭ Auld, ne plu kapablajn respondi aŭ sin defendi); laŭdire ĝi konsistis el DVD kun ia intervjuo, en kiu Giorgio Silfer sidis en la centro de sofo, kun William kaj Meta Auld ambaŭflanke kiel kromfiguroj. Kaj tion ili nomas omaĝo! Sed, nu, mi ĉesu paroli pri la Kreteno de la Jarmilo kaj lia sekto Stultuloj sen Limoj. Jen foto de Chen kaj mi dum la dimanĉmatena vizito al la Alkazabo (bv atenti ŝian BA-t-ĉemizon, mendeblan tie ĉi):

Dum tiu ekskurseto ni renkontiĝis kun multaj kongresanoj, eĉ LKKano(j), kaj salutis ilin. Pluraj miretis aŭ min demandis pri mia nepartopreno, mi siavice rakontis pri miaj vizitoj al muzeoj kaj frandejoj aŭ al la belega urbo Rundo (hispane Ronda, arabe Runda aŭ ArRunda). Ĉi-foje nin akompanis nia tajvanmalaga gvidantino, kiu tuj trovis taŭgan nomon por ni esperantuloj: Illuminati.

Jen, resume, mia rekomendo: foje pretersaltu tutan kongreson kaj dediĉu vin plene al konatiĝo kun urbo kaj regiono kaj al senprograma kunĝuado kun viaj geamikoj.

nombroj

2009-06-16T12:35:00.004+02:00

nombroj

Unuo plaĉas al Viŝnuo,
duo al Manituo,
trio plaĉas, nu, al Dio,
kvaro al Iŝtaro,
kvino al Odino,
seso al Ramseso,
sepo al Mazepo,
oko al Ragnaroko,
naŭo al la Morgaŭo,
deko plaĉas al Mekko,
cento al Sankta Vincento,
milo al Nihilo
kaj miliono – al mia liva kojono.

14.6.2009
PS: Je 5.1.2011 la antaŭlasta vorto de l' poemo ("dekstra") subite mutaciis al "liva".

Koploj kaj filandroj

2009-04-02T18:06:00.004+02:00

Ĵus aperis ĉe la eldonejo Mondial mia kvara poemaro Koploj kaj filandroj:

koplo [aldone al NPIV] hispana poemeto, kutime el 2 aŭ 3 oksilabaj versoj, kun asonanca rim-aranĝo (a – a; – a – a).

filandro blanka subtila fadeno, produktata de diversaj araneoj, kiuj ŝvebas en aero dum malfrua somero.

http://www.librejo.com/libroj/beletro/originala/poezio/jorge-camacho-koploj-kaj-filandroj.html

http://katalogo.uea.org/?inf=8168

"Koploj kaj filandroj estas la natura sekvo de Eklipsas. Se en ĉi poemkolekto nia poeto malkovris al ni aliajn vojojn kaj vibrigis nin per neaŭditaj tonaloj, nome starigis la bazon de nova poezia universo, en la libro, kiun vi havas enmane, li montras sin mastro de tia universo."

(Miguel Fernández, en la postparolo)

aperis BA4 (speciale pri sciencfikcio kaj fantasto)

2009-03-12T07:53:00.003+01:00

Jam aperis la 4a numero de Beletra Almanako, speciale dediĉita al sciencfikcio, fantasto kaj fabeloj:

http://www.beletraalmanako.com/boao/ba4/index.html

Blanka gazalo pri Gazao

2009-01-19T10:17:00.008+01:00

la detruo de Gazao

Blanka gazalo pri Gazao

La histori’ aŭ historioj de l’ homaro

(aŭ ĉu de la homaroj?) konsistadas

el ĉeno, el kateno da eraroj,

da krimoj kaj krueloj plej diversaj.

Ni konsideru, ekzemple, la judan popolon,

la judan nacion plurfoje dispelitan

de nebukadnecaroj kaj cezaroj

en la kruelan mondon; ni konsideru ankaŭ

la absolutan krimon naziisman

ekstermi la judaron, ĉiujn judojn,

eĉ la nur hipotezajn;

ni konsideru la decidon lasi krei

en Palestino, el Palestino,

kompleze al kaprico de l’ racio

la ŝtaton Israelo

kvazaŭ sur virga paradiz’ senhoma;

ni konsideru fine la ĵusan, same blindan misdecidon

de l’ saĝa israela registaro

(la nomojn ni memoru: Olmert, Barak, Livni

kun Leibowitz kaj la plej cinika Peres)

reataki Gazaon akompane

al la nova jar’ kristana

per teraj tankoj, el la mura maro

kaj el avioj trafe netrafeblaj

(ĉu pro la balotad’ en februaro

aŭ pro grandfrata Uson’ senprezidenta?

En ambaŭ kazoj kalendar’ ukazas).

Jam tri semajnojn plumbo, fajro falas

sur ĉi strion da tero troabunda

je stratoj kaj kvartaloj,

je viroj, je virinoj, je infanoj senvizaĝaj.

Gazao, eltranĉaĵ’ de Palestino

mem dispartigita diligente,

por ke ĝi plu rampu surgenue.

Gazao, stompita kaj stringita

forgesejo, kie miliono plus centmiloj

supervivas sencele, senelire

kaj, evidente, ankaŭ nevideble,

por ke nin ceterulojn ne skandalu

la vundoj, sango, fortranĉitaj membroj,

la voĉoj orfe fremdaj.

Gazao sen elektro, sen nutraĵoj, sen akvo, sen ajnaj kuraciloj,

retro en la mez-epokon,

limba,

sola en la vasta mondo,

forlasita de veziroj kaj emiroj,

eĉ izolita de Cisjordanio,

kiun la servilismo de Fatah’ koruptis

en unu plian araban satrapujon.

Gazao fronte al la mirakla, envulta Israelo,

tiu falsa Davido sendefenda,

potenca goliate,

nacie kaj racie neracia,

kreejo kaj kredejo de sintrompaj mitoj

por pravigi kolonian uzurpon de la tero

laŭdire promesita;

tiu nepo aŭ nev’ de l’ blanka Eŭropo

perfide, kulposente promesinta

fordoni la malpropran,

kvazaŭ doktor’ aŭkcius fremdan koron, renon;

tiu histo postvivinta gaskamerojn

energie greftita en la randon de Azio

sukcese kaj kreskive

inter egoismajn despotujojn;

tiu ŝtat’ jam preta dekomence

dispona inĝenierojn, fizikistojn,

aviojn, tankojn kaj buldozojn domdetruajn,

filharmoniajn orkestrojn kaj,

postmorgaŭ,

la magian atombombon.

Kreiĝas ŝtatoj trude, krude, violente,

jen plia leĝo de la historio

sen escepto. Ĉi juna, nova ŝtato,

Israelo,

fondita plej konscie, povoscie,

armita per granitaj mitoj,

pretekstaj pratekstoj

kaj argumentoj arĥeologiaj

(se ne paroli ankaŭ pri l’ konvinkaj venkoj

en militoj epike konkerfruktaj)

nun tenas en la pugno Palestinon

kaj ĝin sufokas zorge, pacience.

Sed la uzurpo freŝas

kaj la kulpo.

Ja ĝi okazis

hieraŭ

longe post la ruinigo de la Templo jerusalema,

longe post la neniigo de Kartago,

de la albigensoj,

de la imperioj inkaa, majaa, azteka,

longe post la pereigo de l’ nacioj siua, irokeza,

longe post la elpurigo de l’ hispanaj sefardoj kaj moriskoj*,

longe post la belga genocid’ en Kongo

kaj eĉ nelonge post Aŭŝvico, Buchenwald, Treblinka.

Kaj la kulpon

(aŭ ĉu ni nomu ĝin peko, pli konforme

al gentoj unudiaj, unulibraj, unuveraj?)

oni devas jesi aŭ fornei.

Kaj, se fornei ĝin, laŭeble plej perfekte,

ke oni eĉ forgesu la forneon

kaj la forgeson mem, per mil tavoloj

da vortoj distorditaj ĝis sensenco.

Ho, la parolo klara kaj preciza

de Arendt, Levi, Klemperer – kien vi vanuis?!

Ĉar la israelanoj de hodiaŭ

kun poŝkomputilo, ĵipo kaj binoklo

kontemplantaj la facilan bombadon de Gazao

ne samas je la judoj brute vagonitaj

al ekstermetaforaj ekstermejoj.

Tamen

la voĉuloj plej fervoraj,

la firme senhezitaj apogantoj

de l’ revo kaj realo israelaj

kaj de la cionismo ĉionisma,

nu, sen atom’ da honto ili sin proklamas

viktimoj de la mondo

kaj, kontraŭ kritiko ajn, rebatas prompte

per la ŝakmata anatem’ “antisemito”.

Viktimoj!

Punistoj lertaj en la fel’ viktima

sin volvekovrantaj

per dika krusto, karapac’, kiraso,

sur kiu ĉiaj vortoj (tiaj ĉi) deglitas

kiel akvo anserdorse.

(Ĉu necesas diri,

ke ĉiujn ĉi ideojn mi senhonte parazitis

el la verkoj de pensuloj pli talentaj

kiel Santiago Alba, John Brown, Francisco de Goya, Rafael Sánchez Ferlosio,

Ilan Pappé, Edward Said, Heather Sharp aŭ Akiva Eldar

inter multaj, multaj pliaj?)

Kompreneble,

tiun ĉi batalon en milito negajnebla

ne motivis kapric’ facil-anima

sed la pratimo instinkta de la potenculo

garnita falsaprave.

Kaj por sin defendi

de tia fenomena malamik’, senkrura kaj senbraka,

nepris ringi per muregoj Palestinon,

per pikdrataj bariloj kaj dekretoj.

Sed la prizon’ prizonas ambaŭflanken

kiel histriko histeria, kies pingloj

kreskus enpike en la propran karnon.

Kiel kulmin’ de ĉies hipokrito

Hamas’, demokratie elektita,

rikoltas nur ignoron kaj detruon

surbaze de amata anatem’,

la damna “teroristoj”,

dum ceteruloj forturnas la rigardon

al sia konscienco mola, pura

(ni povus komplimenti teroristoj

la francajn rezistantojn kontraŭ naziismo,

aŭ judajn kontraŭ romianoj,

gerilojn kontraŭ Bonapartoj,

kaj makisanojn, partizanojn ĉie).

Sed en Gazao nun Hamas’ rezistas

kaj rezisti signifas kontraŭstari

por vivi plu. Rezisto admirinda

kiel tiu de l’ judoj de la geto varsovia

kriantaj “Ni ekzistas!” al nazioj.

Ni diru tion klare: Palestino

rajtas defendi sin kaj sin rearmi

kontraŭ la okupad’ arbitra, ekspluata kaj terora

(sur la sulko de Irgun)

far Israel’. Jes, Israel’, jam fakto,

antaŭ longe decidita, plenumita;

radike kompatinda

hibrid’ inter rasisma, apartisma

demokrati’, plutokrati’, teokratio

kaj kasto de karismaj gonoraloj (kiel Begin, la fama ricevinto

de l’ kara pacpremio, aŭ la ombracerba Ŝaron,

la glora amasmurdigisto

de Sabra kaj Ŝatila...

Prefere rifuznik’* ol tiraljoroj!)

Do, kvankam israelanojn kaj nin oni akceptas

tra la mond’ kiel turistojn, ne estiel

ĝene gruntajn enmigruntojn,

mi ne povas rekoni min sur la spegulo

de ili proponata kaj min sentas

de Palestino frato.

Palestino, sub- kaj dis-premita

for de l’ vido de kibicaj ĵurnalistoj,

preter la akcesora jur’ internacia.

Konsekvence,

en ĉi semajnoj diste sangofreŝaj,

la komplice plata kaj pilata

kristismo de Clinton, Blair, la du-neŭrona Bush kaj eĉ la novmesi’

Obama

al la mond’ eterne, alterne militanta

promesas panacean harmonion.

Sed pri solvoj

prefere ni demandu aŭguristojn

aŭ turnu la atenton

al Orienta Timor’, liberiĝinta, al la dissolvo

de l’ Sudafrikio* apartisma, al la peto de pardono

far la aŭtoritatoj aŭstraliaj

al la aborigenoj generacie prirabitaj.

Tamen, dume,

plia bomb’ eksplodas inter la domblokoj,

abrupte malkonstrue,

kun bruo, flagro, trem’ tiel realismaj,

ke tiajn ne redonos la plej dolara kino.

Dume

ĉu vi aŭdas la sirenojn? Ne aŭskultu

asertojn de fariseaj salomonoj

silogisme postulantaj simetrion,

kvazaŭ Gazao havus tankojn kaj aviojn,

flughavenojn, havenojn, submarŝipojn,

usonajn municiojn, bombojn centtunajn, grapolajn, blankfosforajn,

aŭ la eliksiran atombombon.

Eĉ limojn, eĉ eskapon ĝi malhavas!

Dume

ĉevalon hene fendas

lanco

virin’ genuas aŭ

stumblas

revolucia taŭro turbas

dua virin’

infano kun inerta sur la brakoj

plia fuĝas

el dom’

el flamoj

ĉie kuŝas

sub vitra sun’

rompita man’

diskorpoj de soldato.

Ĉu konata

vizio? Jes. Ĝin pentris jam

Pikaso en 1937, sed nun, ĉi tiam

la taŭro bovas aŭ bovinas, agonia;

ĉevalas magra azen’, splite krucumita;

sub la beton’ kaj brikoj stumpe fridas familio;

kadavroj polvaj en kaj ekster uniformo; pli ol tricent

infanoj (teroristoj untaj) kun mitrajla sankt-oleo; hospitaloj,

moske’, lernej’ ruinaj; bombon en tombejon;

la ministrejojn for. Nur mil murditoj

por ia falsa interpac’ labila,

dum daŭros neflekseble la sieĝo

kun rabaj mapoj, muroj, militleĝo

kaj, sur la tankoj, la davida stelo.

Madrido, 15-17.1.2009

moriskoj: nomo por la hispanaj islamanoj (kaj iliaj idoj) devige konvertitaj al katolikismo ekde 1502, kaj elpelitaj el Hispanujo en 1609-1614.

rifuzniko: konscienca obĵetanto rifuzanta servi en la israela armeo aŭ obei specifajn ordonojn kaj komandojn, ekzemple pro nekonsento kun la politiko de la israela registaro.

Sudafrikio: alia nomo por la regno nomata [Respubliko de] Sud-Afriko; sudafrikia, sudafrikiano: rilata al tiu regno, kaj ano de ĝi; sud-afrika: rilata al la sudo de la afrika kontinento.

okaze de la milito en Gazao (Palestino)

2009-01-09T18:18:00.006+01:00

Okaze de la milito en Gazao (Palestino), mi republikigas du pli fruajn poemojn pri la t.n. politiko de Israelo kontraŭ Palestino kaj Libano:

Kanao

Kaj estis sango en la tuta lando Egipta.
Eliro 7, 21

Krimuloj revizitas la krimejon
en Irako, en Libano.

La pugno ĥirurga de Davido,
armoj de Goliato.

Limbe, plia provo
ripeti la miraklon en Kanao:

ne akvon fari vino
sed verŝi sangon.

Madrido, 30.7.2006

Promesita tero

Palestinon salomoni
en du apartojn.

Sur nia grundo planti
Ŝangrilaon.

El ceteroj alĥemii
geton, gulagon.

Pretere,
glatigi Libanon.

Madrido, 27.7.2006

Romanco pri la gripa grupo

2008-09-30T09:30:00.005+02:00

Jen filmeto (filmita en mia hejmo) por la naskiĝtago de nia finna amikino Riitta. La poemo legeblas en la poemaro Koploj kaj filandroj, eldonita de Mondial.

nia patro

2008-09-21T08:53:00.004+02:00

Nia patro

Mia patro mortis kaj ĉiam apudas min.

Jorge Luis Borges

Nia patro mortis kaj ĉiam apudas nin. Nia patro ĉiam staris apude, ankaŭ dum siaj oftaj kaj longaj forestoj. Ni, etuloj, kiom multe kaj kiom ofte ni petadis de li, certaj pri tio, ke li ĉion provizos! Kvazaŭ li disponis, plej nature, ĉiajn rimedojn, ĉiujn solvojn kaj respondojn. Nia patro fartis ĉiam sana, ni vidadis lin nur tia. Hodiaŭ, nun, ju pli da jaroj pasas de lia forpaso, ni komencas kompreni, ni komencas vidi tion, kio ĉiam restis evidenta. Kaj nia patro fariĝas des pli egala, des pli samaĝa kaj homa antaŭ niaj okuloj. Homo normala, kun problemoj kaj dilemoj; kun emoj, sekretoj, ĝuoj. Antikvaj romianoj, modernaj japanoj kaj ĉinoj faras el siaj forpasintoj varmajn diojn de la hejmo; simile, mi ofte vidas lin en foto sur improvizita altareto dormoĉambra, en la komenco aŭ fino de la noktoj. Malgraŭ la nebulo, malgraŭ la distanco, ni daŭre turnas nin al nia patro por konsilo aŭ por montro, aŭ eble por daŭrigi la neniam finitan, neniam finotan konversacion, la ĉenan dialogon senscie transprenitan kaj mute pludonotan. Nia patro, nia panjo mortis kaj ĉiam apudas nin.

Marlando

2008-09-07T19:31:00.002+02:00

Marlando

En ĉinaj nomoj

Hajnano kaj Ŝanghajo

“haj” signifas maro.

Kaj “ti”,

la vorto “ti” signifas lando, tero,

kiel en Santimeno:

la pordo de tri landoj.

Do ĉinoj Haition

nomas “haj ti”, alivorte

lando de maro.

Prave, sed, paradokse,

Haition forblovas

alfabet-orde

Gustavo, Hanna, Iĉjo

– tri ventoj, uraganoj.

fotoj de la ibera grupo

2008-09-06T11:42:00.007+02:00

Jen tri fotoj de anoj de la ibera grupo (nomata ankaŭ Ibera Skolo). La unuaj du, el la 52a Hispana Kongreso de Esperanto, en Merido (Mérida), de la 30a aprilo ĝis la 3a de majo, 1992. Ĉi-sekve, de live dekstren, jen Miguel Fernández, Gonçalo Neves, Jorge Camacho kaj Miguel Gutiérrez (Liven Dek):

En restoracio, horloĝmontrile, Miguel Gutiérrez, Gonçalo Neves, Jorge Camacho, Miguel Fernández kaj Abel Montagut:

La tria foto venas de la KEF 2000 (Kultura Esperanto-Festivalo) en Helsinko, 17-23.7.2000; pli precize, de ekskurso al lago kun komuna saŭnejo. La tri duonnudaj muskoluloj (mus-koluloj?) estas, de live, Gonçalo Neves, Jorge Camacho kaj Miguel Fernández:

Klaku tie ĉi por vidi pliajn fotojn de la ibera grupo.

Pledo por la asonanco (de Henri Vatré)

2008-09-01T16:53:00.004+02:00

Enkonduke al la poemo La lando de Alvargonzález, de la hispana verkisto Antonio Machado, tradukita de Fernando de Diego kaj eldonita libroforme en 1969, legeblas studeto de Henri Vatré titolita Pledo por la asonanco:

Pledo por la asonaco (de Henri Vatré)

En la hispana literaturo oni nomas romanco poezian pecon de nedifinita longo, formita el oksilabaj versoj, el kiuj oni asonancis la parajn, kaj lasis liberajn la neparajn. Tiu speco, probable sen ekvivalento en la ceteraj eŭropaj literaturoj, floras jam de kvin jarcentoj en persista tradicio. Du teknikaj demandoj tuj sin levas por kiu deziras esperantigi romancon: a) per kiu versspeco redoni la hispanan oksilabon? B) ĉu uzi asonancon konforme al la originalo?

Fernando de Diego, la tradukinto de La lando de Alvargonzález, solvis la unuan demandon per rigore regulaj kvartrokeoj, kaj respondis jese, senhezite, al la dua demando. Vere salutinda kaj signifa decido, ĉar en Esperantujo la asonanco ankoraŭ ne akiris siajn kredit-leterojn. En la dua eldono de Parnasa gvidlibro, prof. Waringhien skribas: “…katalunaj poetoj provis redoni tiun sistemon en nia lingvo, sed ili ne trovis imitantojn, ĉar tiaj asonancoj estas apenaŭ aŭdeblaj por oreloj ne kutimiĝintaj”. Eble jes. Tamen la kutimon povos akiri niaj oreloj, se pri tio zorgas bonaj poetoj.

Aludante kion li nomis elsonoraj asonancoj (ekz. morgaŭ-sonĝaj), Kalocsay nin informas en Lingvo, sitolo, formo: “Ĉi tiun specon de asonanco mi proponus por la traduko de mezepokaj poemoj asonancitaj. Ĉar en ili la dek-dudek-foje ripetiĝantaj samaj vokaoj de versfinoj, helpate de la sameco de finaĵoj, nepre sentigas ian regulecon eĉ al tiuj, kies nacia poezio neniam uzas asonancojn”. Ni aldonu, ke ne maloftas poemoj en kiuj la samvokalaj versfinoj ripetiĝas sesdekfoje kaj eĉ pli!

Nur tre malmultaj hispanlingvaj esperantistoj publikigis asonancitajn versojn originale aŭ tradukite. Al niaj poetoj el aliaj landoj mankas instigaj modeloj nacilingvaj, kutimiĝo kaj emo. Eble tio klarigas la ĝeneralan neglekton kaj nefavoron pri la asonanco, kvankam nenio principe malhelpas, ke ni elprovu tiun por ni novan sistemon. La grandaj hispanaj lirikistoj, kiuj flegadis same sukcese la asonancon kaj la puran rimon, certe posedis orelon ne malpli delikatan, ol tiuj de la versamanataj esperantistoj.

Jam antaŭ kvardek jaroj, Kalocsay proponis belegan tradukon de la drama elegio de Bécquer, Cerraron sus ojos, sed anstataŭ la 52 samvokalajn asonancojn, li elektis 18 diversajn rimojn kun tre plaĉa efekto. El la sama poemo, Fernando de Diego faris atentindan version kaj sukcesis fasoni vere gracian esperantan veston en plena fidelo al la asonancita originalo. Estas tre instrue kompari ambaŭ versiojn kaj ties respektivajn karakterizojn kaj meritojn.

Uzi asonancon en esperanto neniel signifas elekti la pli facilan solvon. Tute male! Pruviĝas ofte pli oportune trovi dekses klasikajn rimojn por fiksforma balado, ol sesdekon da samvokalaj asonancoj por romanco.

Supozu, ke ni deziras traduki la faman poemon de Lope de Vega:

A mis soledades voy,

de mis soledades vengo,

porque para andar conmigo

me bastan mis pensamientos…

Tiu ĉi estas la unua el la 27 strofoj, el kiuj ĝi konsistas. Se ni deziras asonanci konforme al la leciono, ni devos serĉi ekvivalenton por vengo-pensamientos, elekti el diversaj ebloj la plej taŭgan. Ĝuste en tiu elekto kuŝas la malfacilo, ĉar en la poemo la samvokalaj versfinoj ripetiĝas 54-foje! Se ni ekprovos ekzemple jenan tradukon:

Mi al miaj soloj iras

kaj de soloj miaj venas,

ĉar por iri akompane

min sufiĉas pensoj memaj…

ni devos tra la tuta poemo skrupule fideli al la asonanco e-a (venas-memaj), kio ebligos verbajn prezencojn (metas, restas), adjektivojn (bela, verdaj) kaj adverbojn (apenaŭ, hieraŭ). Se, male, ni uzus klasikajn rimojn, ni povus ilin ŝanĝi en ĉiu strofo. La arto de lerta asonancisto sentigas samtempe vokalsonan regulecon kaj sufiĉe grandan varion por eviti tedon, precipe per surprizefektaj kontrastoj ĉe la neparaj versfinoj. En traduko, sukcesa apliko de la asonancaj reguloj similas ofte al bravuro.

Ĉu, eĉ preterante la necesan respekton al la originala formo, la rezulto valoras la penon? Konvinkan respondon donos al vi la 700-versa traduko de Fernando de Diego. Mi volas aparte insisti pri lia granda merito en la redono de La lando de Alvargonzález, kie li montras delikatan lingvan senton, frapan vortotrovan pretecon kaj kapablon sin esprimi tute nature, freŝe kaj poezie. Li mem konfesas, ke tradukon oni neniam rigardu definitiva. Vera artisto konstante strebas al perfekteco.

Jam de okdek jaroj oni fervore praktikas rimojn en la esperanta poezio, kaj oni atingis altan sojlon de teknika poluriteco. Dume, la asonanco ankoraŭ kuŝis en la lulilo kaj ne tute elvindiĝis. Ankaŭ al ĝi ni donu plenan ŝancon evolui. Necesis jaroj da komunaj, disaj, senĉesaj provadoj por prepari la lingvan nivelon, kiu ebligis al Kalocsay traduki la Infero de Dante per la terza rima. Ni same bezonos jarojn por plene mastri la arton de la asonanco, sed ni jam nun komencu la trejnandon, eksperimenton, provadon, kaj obstine persistu ĝis plena posedo de la rimedoj.

Iam endos traduki en maniero inda al la originalo la Ciganan romancaron de Federico García Lorca, do gxin traduki per la asonanco por respekti ĝian tipe hispanan karakteron. Konstanteno Gusev liveris honorindan provon, kiun makuletas sporadaj miskomprenoj apenaŭ eviteblaj de nehispano. Tamen la ekpaŝo estas kuraĝa kaj la vojo sekvinda de homoj dotitaj por ĝisiri la celon. Mi sincere kredas, ke amiko Fernando de Diego disponas la necesajn atutojn por entrepreni tian nefacilan taskon kaj ĝin feliĉe plenumi. Tion mi esprimas kun fido kaj espero.

Dum longe for

2008-08-30T18:00:00.006+02:00

Dum longe for

Dum aŭgusto serene aliras sian finon

ĉe ni, en sud-eŭropa metropolo,

tre for

en akvoj de la Karaiba Maro

uragan’ formiĝas kaj trasulkas

la varman oceanon.

Dum ĝi ricevas nomon

(Gustav’)

de doktaj haruspeksoj,

tre for

pro pluv’ masiva en Nepalo

la riverego Kosi,

ido de Himalajo,

abrupte defluiĝas sur Biharon.

Kaj dum centmiloj da homoj

vidas sian posedaron subakviĝi,

vidas vojojn kaj vivojn vanui sub la fluo

impeta tra Barato,

tre for,

la uragan’ progresas senreziste,

turbe, turbule,

brue, detrue,

preter Kub’ al Luiziano.

Tiaj – naturo kaj vetero.

Tiaj – ŝanĝoj kaj

ŝancoj.

Madrido, 30.8.2008

Geopolitiko

2008-08-29T09:17:00.007+02:00

Geopolitiko

Guantanamo:

Usono poluradas mutan limbon

en angul’ de Kubo.

Kaj Palestinon?

Ĝin stringas kaj strangolas diligente

la israela pugno.

Rokan Tibeton

distance kaj diskrete disciplinas

pacienca Ĉinujo.

Ĉirkaŭ Kaŭkazo

jen kozakas jen murzas jen ukazas

la rusa jugo.

Nova mond-ordo!

– En ublietoj kuŝas

juro kaj justo.

Madrido, 28.8.2008

Disonanco

2008-08-09T16:51:00.003+02:00

Disonanco

Unu plian aŭguston, jen la fars’ olimpika,

dum minora milito eksplodas en Kaŭkazo,

tro for de la pekinaj rekordoj kaj eventoj,

de Hu, de Bush, de Putin, de ĉiuj potenculoj.

La pafoj kaj bombardoj, la mortoj kaj la sango

de sud- kaj nord-osetoj, de rusoj kaj kartveloj,

neniun interesas, neniun mobilizas

en brava nova mondo da televiziuloj.

Nur sporton, eĉ sen pano! Bataloj mem akordas

kun buntaj flagoj, himnoj, kun venkoj kaj medaloj,

rekvizitoj de l’ plaĉa spektaklo olimpika.

(Se mankas al vi verso, silaboj, rimoj,

serĉu ilin en Moskvo aŭ sur la mont’ Parnaso.)

Madrido, 9.8.2008

La lingvo serena... kaj la cerbo hermeta

2008-08-07T20:11:00.009+02:00

Mi citas el HeKo, la fekventolilo de la t.n. Esperanta Civito:

"La lingvo serena" Verko de la Jaro

Plebiscita rezulto favore al "La lingvo serena" de Baldur Ragnarsson (eldonis Edistudio), kiun pli ol 50% de la balotintoj elektis "La Verko de la Jaro 2007". La 800-paĝa libro enhavas ankaŭ eseojn, sed la laŭron la abonantaro de "Literatura Foiro" asignas nur pro poezio, do la elekto premias Ragnarsson la poeton; tio ne signifas aŭtomate, ke lia talento de poeto superas tiun de recenzisto, kvankam probable tiel estas. Efektive nia literaturhistorio memoros la islandanon kiel poeton (originalan kaj tradukan) multe pli ol kiel eseiston.

Kiel okazis por "En barko senpilota" de William Auld, "La lingvo serena" celas kunmeti la tutan originalan verkaron de unu aŭtoro. Tamen, rilate al poezio, ne temas nur pri la kunigo de "Ŝtupoj sen nomo" (1959) kaj Esploroj" (1974): aperas relative multo da ne eldonitaĵoj, kiuj igas la poetan itineron atentinda ne nur retrospektive. Ja estus eraro pensi, ke la abonantaro de "Literatura Foiro" asignis la PEN-premion nur honore al la kariero.

Baldur Ragnarsson debutis antaŭ kvindek jaroj en la poezia sulko plugita de Kolomano Kalocsay per "Ebria ekvatoro", kaj plu de Arthur Dawson Foote, William Auld, Marjorie Boulton. Lia unua poemaro "Ŝtupoj sen nomo" estis ja salutita de Clelia Conterno Guglielminetti kiel "la lasta paŝo" por eniri "la landon de l' mistero, de l' hermetiko". Sed la esperanta poezio alvenis al tiu evolustadio tre malfrue kompare kun la nacilingvaj: hermetismo restis kurtsezona fenomeno, elĉerpita jam en la 1970aj, eĉ antaŭ la malmalica reago (aŭ reakcio, laŭ liaj diskreditantoj) de Johàn Valano. Ne hazarde, post "Esploroj" pasis pli ol tridek jaroj, ĝis la nuna, tria poemaro de Ragnarsson.

La esperantlingva hermetismo, kies lastaj pintaj figuroj estis Ragnarsson kaj de Kock, esence kriziĝis ĉar ĝi ne sukcesis plene asimili la hermetan esprimidealon, laŭ kiu vorto anstataŭas frazon. Kroĉante sin al elementoj de kontraŭfundamenteco, kiel en elizio aŭ artikolita prepozicio (ĉe Edwin de Kock), niaj hermetistoj kultivis futurismon pli ol hermetismon: ne dudekjara, sed kvardekjara malfruo (aŭ malavano). Tiurilate "La lingvo serena" donas la okazon esplori la evoluon de poeto post la sperto en iama avangardo kaj longa ekstera (nur ekstera) silentado.

"La lingvo serena" redonas al la publiko poeton de la fora nordo, tiu nordo kiu multe kontribuis, interalie per "Norda Prismo", al la montevidea renesanco. Ĝi ankaŭ eligas aŭtentan poeton el la tunelo kien la involucio postkaloĉaja (kun sia piĉisma ekstremo) pelis unujn; tunelo tiel malhela kiel la funelo kien la reago antikaloĉaja (kun sia bonlingvisma ekstremo) faligis aliajn.

Trans la propra valoro, "La lingvo serena" estas ankaŭ sukcesa merkata operaco, kombino de eldona kompetento kaj premgrupa apogo (EVA). Tio eble montras transiron el epoko de aŭtoroj markitaj per (lingva) ideologia orientiĝo al epoko de verkistoj sponsoritaj de komerca (kaj frakcia) pegazo.

(Giorgio Silfer, vicprezidanto de la Esperanta PEN)

[HeKo 356 9-B, 18 maj 08]

Nu, mi miras, ke La Ondo de Esperanto ĵus represis la ĉi-supran

"komunikon" de prof. d-ro Silfer. Aparte de la multaj duboj ĉirkaŭ

la LF-premio "La Verko de la Jaro" (vidu la antaŭan fojon, pri

Ulrich Becker), ĉi-kaze Silfer ne limigas sin al komentado de la

rezulto. Li provas kvazaŭ recenzi la libron kaj eĉ la tutan aŭtoron;

evidentas tamen, ke li ne legis la tutan verkon, kaj ke li ne kapablas

aprezi la enverguron de Ragnarsson. Anstataŭe li gurdas la vorton

"hermetismo", kiun li papagas el artikolo de Nicolino Rossi pri

Giuseppe Ungaretti kaj hermetismo en la itala poezio, eble legitan

en Kontakto (2007:6), kaj provas glui ĝin al Ragnarsson kiel

etikedon, kvazaŭ tio eblus. Li ankaŭ aldonas tipan senvalorigan

komenton pri la valoro de Baldur Ragnarson kiel recenzanto. Sed li

verdire nenion diras pri la literaturaj studoj kaj prelegoj legeblaj

en la libro, inkl. de "La poezia arto"; ili ĉiuj faras el "La lingvo serena"

verkon same gravan kiel "Parnasa Gvidlibro", pro kio ĝi certe meritus

artikolon en la serio pri gravaj libroj en La Ondo. Se La Ondo ne

ricevis recenz-ekzempleron, ili petu ĝin de Edistudio. Estas skandalo,

ke La Ondo represas el HeKo kaj/aŭ LF la enviajn kretenaĵojn de

Silfer, tiel neglektante la efektivan gravecon de verko mejloŝtona

en la panoramo de nia literaturo. Tio neniel kongruas kun la pretendata

redakta seriozeco de la revuo redaktata de Aleksander Korĵenkov.

NOTO: Tiun ĉi komenton ne publikigis La Ondo pro la frazo

"la enviajn kretenaĵojn de Silfer", kiun la revuo volis forcenzuri.

Epigramo

2008-08-07T12:15:00.001+02:00

Epigramo

Kompatinda Valerio:
tiom da jaroj
provante esti io
anstataŭ,
simple,
iu.

Madrido, 7.8.2008

Enkonduko al literatura kritiko

2008-06-02T10:43:00.005+02:00

Giorgio Silfer: Enkonduko al literatura kritiko

recenzo de Fernando de Diego, en Heroldo de Esperanto, oktobro 1980

Ĉu necesas tiom da citoj?

Ĉi libro devus titoliĝi Elementoj de proza kaj poezia stilistiko, ĉar esence temas pri tio. Ĝi ne traktas, nur mencias sporade kaj supraĵe, la literaturan kritikon. Kelkaj personaj – kaj ĝenerale diskutindaj – deduktoj, konkludoj, opinioj kaj difinoj el la kampoj de estetiko, poetiko, retoriko ktp garnas la tuton. La verko, kvankam ne interes-manka, montriĝas foje nekohera kaj, pliparte, ia hibrido de Retoriko, de Lapenna, kaj de Parnasa Gvidlibro, de Kalocsay-Waringhien. Kaj, ĉu necesas tiom da citoj (el iamaj kaj nunaj filozofoj kaj aŭtoroj), kies sola funkcio ŝajnas simple nur erudici-parada? Ĝisfunda, rigora studo pri Esperanta literatura kritiko kaj kritikistoj ankoraŭ atendas sian aŭtoron.

F. de Diego

* * *

recenzo de Probal Daŝgupto, en la revuo Esperanto, novembro 1980

Sen la lastaj 50 jaroj

Eble komenciĝos multflanka diskuto pri la Esperanta literaturo, kun la celo interkontaktigi sufiĉe diversajn konceptojn pri la naturo de literaturo kaj manierojn ŝati ĝin. Se jes, ĉi tiuj lekcioj de atentenda literaturulo kontribuas, kvankam iom ekscentre. Laŭ p.8, literatura kritiko disvolviĝas i.a. "tra elzeviro, aŭ eseeto en alta stilo", kvankam, lamentinde, en la Esperanta kritiko "nekonataj estas rimedoj kiel elzeviroj ktp." Tiaj specifegaj, eble ne monde utilaj instruoj iom abundas, kion mi trovas ekscentra. Sed apudestas, pli memorkapte, konstatoj vaste interesaj. Jen: 1) "La ĉefa areo de Esperanto, kiel literatura lingvo, estas Eŭropo, kaj la penetro de Esperanto en aliaj mondopartoj estas iel ligita al la penetro de eŭropa civilizo" (p.16). 2) Sed feliĉe la esperantistoj havas trajtojn de "internacia diasporo kaj minoritata lingvoetno" (p.41). 3) Kaj, kvankam unuflanke oni, t.e. Silfer, "kontestas la literaturan valoron de la 'indiĝenaj verkistoj' [en Esperanto], aliflanke oni emfazas la unikecon de la komunumo uzanta Esperanton kaj serĉas inter muroj de tiu verda getto la homojn kiuj sukcesis diri ion valoran ankaŭ por la gojoj [eksteruloj], tiel iĝante vere internaciaj aŭtoroj... Ne estu ni, sur nia vulkana verda insuleto, vilaĝanoj atendantaj la interesiĝon fare de la kontinento, sed ni mem iru al la kontinento, lernu tie kaj revenu al niaj feliĉaj kaj malkleraj havenoj" (p.41). 4) Por ekzempli "iron al la kontinento" Silfer volas "aserti, ke en internacia metriko por internacia lingvo (kun tiaj karakterizoj, kiajn havas Esperanto) post la esploroj de la parnasanoj estas necesaj ankaŭ esploroj en la metrikoj de kelkaj aziaj lingvoj, aglutinaj kaj izolaj, kie ritmon kreas aliaj elementoj ol nur la alterno de akcentaj kaj senakcentaj silaboj" (p.20).

Mi tiel entuziasme konsentas tion lastan, ke mi ŝatus aldiri, ke Azio povas instrui ankaŭ kriteriojn, ne nur metrikon. La hinda literatura penso, ekzemple, ampleksas tri ĉefajn alirojn al la literaturo: a) tra formaj demandoj de metriko k.s., b) sur la stila nivelo, sed plej grave c) per studo de la sistemo, laŭ kiu teksto kunĵetas rolulajn emociojn, agojn kaj situaciojn, detalante tiun kaj bridante alian, kun la celo estigi purajn aŭ miksajn emociojn, atentotenon kaj klimaksosentojn ĉe leganto. El tiu vidpunkto la eŭropa kritika tradicio estas malriĉa, neevoluinta, ĉar ĝi maltro atentas tiun c), kiu donas sencon al literaturo entute.

Silfer, kiu uzas esprimojn kiel "antikveco" (p.5) eĉ ne rimarkante, ke li pensas nur pri la antikva Eŭropo, provas prezenti la eŭropan kiel la tradicion. Sed eĉ ne ĝin li multflanke prezentas. Ĝenas la nealudo al la lastaj kvindek jaroj, dum kiuj kreskis riĉe tekstoanalizoj bazitaj sur la "prag-skola" prilingva penso (Mukarovsky, Jakobson) kaj sur aliaj lingvopensaj tradicioj en Francio, Italio kaj Soveta Unio. Tamen, tiajn mankojn certe forigos pludiskuto, ĉu ne? Gravas, ke multaj homoj kuraĝe surpaŝu la "kontinenton" de literatura kritiko. Kaj lego de ĉi tiu libro helpos.

el la historio de la Floraj Ludoj: jen la manipuloj

2007-10-21T12:00:00.000+02:00

1) El La Ondo de Esperanto (LOdE), aprilo 2007, n-ro 4 = 150, p.10, intervjuo pri la nova revuo Beletra Almanako kun ĉi ties ĉefredaktisto Jorge Camacho:

http://www.esperanto.org/Ondo/Ondo/150-lode.htm#150-12

Demando: BA interkonsentis kun UEA pri premiera aperigo de premiitaĵoj el Belartaj Konkursoj. Ĉu de ĉiuj premiitaj verkoj, eĉ se la nivelo laŭ la redakcio ne taŭgus? Plue, ĉu tiu ligiteco al UEA ne kompromitus la vastecon de la redakta horizonto?

Respondo: Temas pri interkonsento inter Mondial kaj UEA, en kiu la redakta teamo rolas marĝene. Se iuj premiitaĵoj montriĝus netaŭgaj, ni esplorus la situacion; foje premiiĝis eseoj kun lingvaj eraroj, kaj la literatura nivelo ne ĉiam brilis (tamen nenio komparebla kun la skandale manipulitaj Floraj Ludoj aŭ la Verko de la Jaro!). BK subtenindas kiel aperejo de novaj talentoj, al kiuj tre gravas la baldaŭa publikigo en revuo sencenzura, sendogma kaj senklika. La celo ja estas vigligi la stagnajn akvojn de nia kulturo.

2) En posta numero de LOdE, aperas jena sekretaria respondo de Hektor Alos:

En rilato al la takso de Jorge Camacho pri la Internaciaj Floraj Ludoj en la aprila numero de La Ondo de Esperanto, mi povas certigi, kiel sekretario de la organizinta asocio, ke la aljuĝo de la premioj, laŭlonge de pluraj jardekoj, strikte sekvis la publikigitajn regularojn, kiuj certigis plenan anonimecon de la partoprenintoj. - Hektor Alos i Font, Sekretario de Kataluna Esperanto-Asocio

3) Tiun ĉi ofican respondon reaperigis la misinformejo de la t.n. Esperanta Civito (HeKo 334 2-A, 14 julio 07):

http://esperantio.net/index.php?id=372

4) En LOdE, septembro 2007, n-ro 8-9 = 154-155, p. 19, aperas mia respondo (kiun HeKo poste ignoris):

Koncerne la ekstersezonan replikon fare de Hektor Alos, permesu al mi citi la unuan alineon de letero de Abel Montagut al mi kun dato 1993 12 31 (mi citas kun la permeso de la aŭtoro de la letero):
"Unuavice gratulojn pro viaj premioj en la lastaj Internaciaj F(P)loraj Ludoj, eĉ se vi, pro misdecido, miaopinie, de la juĝantaro, ne ricevis la Naturan Floron. Cetere, kvankam tute senrilate al via konkreta nomo, ĉar mi defendintus mian opinion sendepende de la premiuto kaj mi ne certis pri viaj konkursantaj verkoj, mi ne povis ĉeesti la kunsidon de la ĵurianoj kaj mia balotilo ne alvenis ĝustatempe pro poŝta malfruo (laŭ la parola informo de la sekretario, malgraŭ lia alidira skriba raporto). Mi ne komprenas, kiel oni povos revigligi ĉi tiun prakonkurson, se la unuan jaron kiam oni asignas monpremion por pli efektive motivi partoprenuntojn, oni ne aljuĝas ĝin, eĉ ne distribue, kiel rimarkigis Hektor Alòs. Krome, laux la regularo: 'La Ĵurio aljuĝas la Naturan Floron al la plej valora verko el la aljuĝitaj Ordinaraj Premioj'. Necesas nur decidi kiu el la premiitaj estas la plej valora laŭ la ĵurianoj. Sed estas kontraŭsence ne aljuĝi ĝin: se oni ne aljuĝas tiun Naturan Floron, oni devas ne aljuĝi la ceterajn ordinarajn premiojn, kaj inverse."
Eblas konkludi el tiu letero, ne nur ke oni agis kontraŭ la regularo de la Ludoj, sed ke plej verŝajne ankaŭ la balotadan proceduron oni ne respektis. - Jorge Camacho (Hispanujo - Tajvano)

5) PS Pri "La verko de la jaro" oni povas legi en Libera Folio: tiu premio estis senvalora jam de la komenco (tamen Silfer ial deziris ke ĝin ricevu unu el liaj poemaroj, kaj li sukcesis):

http://www.liberafolio.org/2007/koboldoheroldas

aperis mia nova poemaro "Eklipsas"

2007-05-14T17:19:00.000+02:00

Post Celakantoj kaj Saturno en 2004, la sama eldonejo Bero aperigis en majo 2007 mian novan originalan poemaron Eklipsas, kun akompanaj hispanigoj de plimulto el la poemoj, pluraj ilustraj fotoj kaj Postparolo de Baldur Ragnarsson. Mendebla de la Libroservo de UEA kaj de aliaj libroservoj.

Beletra Almanako

2007-02-11T11:44:00.001+01:00

Informoj pri la nova literatura revuo Beletra Almanako troveblas en:

http://www.beletraalmanako.com

pli bone malfrue ol neniam

2007-01-06T11:00:00.000+01:00

Pli bone malfrue ol neniam, ankaŭ por deziri al ĉiuj feliĉan novan jaron 2007. Kiel en mia hispanlingva blogo, mi faras tion per foto de la tero el la luno, la sama bildo kiun mi renkontas ĉiufoje kiam mi ŝaltas aŭ malŝaltas la komputilon.

Kiel skribis Voltero en la 9a ĉapitro de "Zadig", "Tiam li prezentis al si la homojn, kiaj ili efektive estas, insektoj vorantaj unuj la aliajn sur eta atomo da koto" [Lanti tradukis la francan "dévorer" ne per "vori" sed per "buĉi"].

pli papisma ol la papo

2007-01-04T22:05:00.000+01:00

Antaŭ kelkaj tagoj, en mia hispanlingva blogo, mi skribis artikoleton kun la demando, kial oni donas tiom da atento al la jula prediko de la papo, des pli kiam temas pri ulo tiel reakcia kaj tiranosaŭra kiel Ratzinger, konata ankaŭ kiel Benedikto XVI aŭ Benito 16.

En la komentujo, anonimulo skribis [mi esperantigas el la hispana]: "Silentu merdulo ĉar simpla frazo en esperanto de tiu ĉi sinjoro faras pli da propagando ol ĉiuj viaj stultaĵoj. Vi ne estas inda eldiri lian nomon. Kia vi kredas vin? Mi vidis vin en interreto hazarde..."

Temas verŝajne pri fanatika hispana esperantisto, probable bigoto, pli papisma ol la papo koncerne ne nur la vatikanestron sed ankaŭ esperantismon mem!

Jen mia respondo [same]: "Mi almenaŭ diras kiu mi estas kaj ne kaŝas min malantaŭ anonimeco malkuraĝa kaj komforta. Vi konfuzas propagandon kaj reklamadon, kiuj min neniom interesas, kun la efektiva disvastigo de esperanto. Per argumentoj kiel la viaj (kaj per papaj salutoj en lingvo kiun li ne parolas) esperanto alvenos nenien. Ĉiel ajn, mi dubas ke vi mem ĝin parolus (fakte mi esperas ke vi ne parolas ĝin; fiuletojn kiel vi ni tute ne bezonas). Klisteru al vi la papsaluton kaj, se vi ne ŝatas mian blogon, iru al tiu de Fondaĵo Francisco Franco, kie vi trovos mensojn afinajn al la via, ankaŭ tre cenzuremajn. Amen."

Okaze de la morto de William Auld: silentoj kaj tabuoj

2006-10-07T19:05:00.000+02:00

Estas interese kiel nun, en nekrologoj k.s., oni facil-anime forgesas pri la flirtoj de Auld kun Literatura Fetoro en parto de la lastaj jaroj de sia vivo. Oni evitas paroli ankaŭ pri la maldigna kampanjo kontraŭ li fare de Diego kaj Haupenthal. Eble post kelka tempo estos malpli da plene merititaj laŭdoj kaj pli da same studindaj faktoj.

"la burĥo"

2006-09-26T09:00:00.000+02:00

la burĥo

la korpo interfacas kun la kosmo
kun la mondo
kun aliaj interfacoj korpoj

inter personoj eĥoj
el la burĥo
gestoj rigardoj vortoj

en la homo
homo kaj besto
en la besto-homo

sen la burĥo
kruroj kaj brusto
haŭto
fingroj okuloj voĉo

Bruselo, 25.9.06

[burĥo: (distinge de burko en PIV2) ekstera vesto tute kovranta la korpon de la verto ĝis la piedoj, escepte de aperturo por la okuloj garnita per kradeca vualo; ĝin uzas islamaj virinoj i.a. en Afganujo, Pakistano kaj norda Barato.]

"Limoj"

2006-09-18T14:22:00.000+02:00

Limoj

Ne ĉio pensubla penseblas.
Ne ĉio dirubla direblas.
Ne ĉio dirunda dirindas.

La mondoj imageblaj malpli vastas
ol tiuj imagublaj.

Lingvoj.
Limboj.
Limoj.

Bruselo, 17.9.2006

Identecoj

2006-07-31T14:17:00.000+02:00

"Identecoj"

Ne sufiĉas lerni ke la mio
aŭ, fakte, la pronomo “mi”
estas la nomoj donataj
al la fikcia sumo de la diversaj mioj nunaj
plus la fikcia sumo de la diversaj mioj pasintaj.

Ankaŭ al “vi” okazas same.

Mi,
estanta nek kia, nek kio, nek kiu mi estis,
– kiel povus konfirmi, kiam mi vin renkontas,
la konvinkan skripton
de via identeco?

Metaforoj.

Ni rekonu unu la alian

nun,
en ĉiu nova foj'.

[dulingva poemo; la alia versio, en la hispanlingva blogo]

skripto: antaŭteksto de kultura produkto (filmo, prelego, komikso ktp)

Madrido, 30.7.2006

Kanao

2006-07-30T22:54:00.000+02:00

"Kanao"

Kaj estis sango en la tuta lando Egipta.
Eliro 7, 21

Krimuloj revizitas la krimejon
en Irako, en Libano.

La pugno ĥirurga de Davido,
armoj de Goliato.

Limbe, plia provo
ripeti la miraklon en Kanao:

ne akvon fari vino
sed verŝi sangon.

Madrido, 30.7.2006

Promesita tero

2006-07-27T14:49:00.000+02:00

Promesita tero

Palestinon salomoni
en du apartojn.

Sur nia grundo planti
Ŝangrilaon.

El ceteroj alĥemii
geton, gulagon.

Pretere,
glatigi Libanon.

Madrido, 27.7.2006

pri la Vikia Vortaro

2006-05-30T18:39:00.000+02:00

La materialon de la kurtviva t.n. Bloga Vortaro mi transigis al nova t.n. Vikia Vortaro. Trovu la ligon al ĝi ĉi-dekstre, aŭ rekte ĉe:

http://www.seedwiki.com/wiki/vikia_vortaro

Farbskatol'

2006-05-08T09:04:00.000+02:00

Mi ĵus spektis tre amuzan filmeton ("Murdoj en la Kastelo") en Farbskatol'. Trovu ĝin ĉe:

http://farbskatol.net/

Pri tiu ĉi blogo

2006-04-22T00:18:00.000+02:00

Mi komencas blogi, paŝeton post paŝeto. Mi provos publikigi, kaj do esperantigi, la hispanlingvajn "tajvanajn kronikojn" (ankaŭ alilokajn), kiujn mi jam verkis kaj sendis al diversaj geamikoj; sed mi faros iom post iom, senhaste.

El la rubriko "Reagoj" de "Formoza Folio" (n-ro 3)

2006-01-18T08:59:00.000+01:00

Unue, vi prave korektis la nomon "*Formoso" al "Formozo". Fakte ne gravas kiel oni prononcas tiun vorton en la portugala lingvo; tradicie, kaj jam de Zamenhof, oni transskribas simplan intervokalan "s" de latinidaj lingvoj per "z", kiel en Asia = Azio, Paris = Parizo ktp; aliflanke, tiu finaĵo etimologie identas al la neoficiala sufikso -oz- (origine "form-oza" = abunda aŭ plena je formoj, t.e. bela). Tamen plej gravas la fakto, ke la nomo Formozo jam de longe ekzistas en esperanto, sur la paĝoj de niaj vortaroj. Redaktanto de bulteno devas povi disponi kaj konsulti grandan vortaron kiel PIV aŭ NPIV (Nova Plena Ilustrita Vortaro). Ankaŭ la lokaj esperanto-kluboj en Tajvano devus havi NPIV en siaj bibliotekoj aŭ librokolektoj, kune kun PMEG (Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko, de Wennergren) kaj aliaj libroj, kiel romanoj ktp. Tiurilate oni povus aranĝi komunajn mendojn por profiti la rabaton kiun donas la Libroservo de UEA por aĉetoj de almenaŭ tri ekzempleroj de unu sama titolo.

Due, mi bedaŭras la uzon de la nepreciza vorto "falsezona" anstataŭ "aŭtuna". Krom tio, ke simile al kelkaj kunmetoj ("multekosta", "dubebrila") oni povus kompreni ĝin "false zona", la preferinda vorto "aŭtuno" (kiel printempo, somero kaj vintro) aperas jam en la Ekzercaro de la Fundamento de Esperanto: "Multaj birdoj flugas en la aŭtuno en pli varmajn landojn." Kial ne uzi la tradiciajn nomojn de la sezonoj? Ĉu nur tial, ke usonanoj diras "fall" en la angla lingvo? Cetere, falsezono estas sezono... de kies falo? Ĉu falas folioj, haroj, prezoj, homoj? (ĉi-kaze la falsezono de finnoj estas ja vintro, pro la glacio sur la trotuaro!). Se ni dirus, ke "multaj birdoj flugas en la falsezono en pli varmajn landojn", ĉu temas pri tio ke birdoj mem falas? Kaj ĉu de sur arbobranĉoj, el sia nesto aŭ rekte el la ĉielo? Simile al "falŝirmilo" (provu diveni la signifon: ĉu balustrado, paraŝuto, lambastono?), jen vorto kun pli da problemoj ol da avantaĝoj. Parenteze, la fama ĉina verkisto Ba Jin [pa ĝin] verkis la novelon Aŭtuno en la printempo laŭ inspiro de Printempo en la aŭtuno, de la hungara esperanto-aŭtoro Julio Baghy.

Trie, la iniciato kuraĝigi komencantojn kaj progresantojn sendi artikolojn aŭ leterojn al la bulteno estas laŭdinda kaj tre interesa, sed, miaopinie, oni ne forgesu redakti lingve kaj stile la tekstojn almenaŭ por forigi gravajn erarojn. Tiel Formoza Folio havos utilon kiel modela legaĵo, en kursoj aŭ por unuopuloj, kaj ne nur en Tajvano. Tiurilate mi trovas tre bonaj la tradukpecojn kun eldiroj de Konfuceo, en simpla kaj klara stilo.

Fine, kaj pri esperantigo de ĉinaj kaj tajvanaj nomoj. Kiel referencon, oni povas transskribi la nomojn per pinjino, prefere kursive aŭ inter citiloj, sed kial oni faru nur kaj ekskluzive tiel? Formoj kiel "Pingtung" aux "Kaohsiung" estas konataj regione aŭ eĉ internacie, certe pli ol "Gaoxiong". Nomojn, por kiuj jam ekzistas tradicia esperantigo, oni skribu per ĝi: Tajvano, Tajpeo, Pekino. Okaze, ke oni deziras esperantigi nomojn de pliaj tajvanaj urboj, ne sufiĉas aldoni o-finaĵon al la pinjina formo, sed por pritrakti tion necesus tuta aparta artikolo. Ekzemple, la literkombinon "ng" de pinjino (kaj de pli fruaj transskribaj sistemoj de la ĉina), transskribantan la fonemon [ŋ] (velara nazalo), oni kutime transskribas per la esperantaj literoj "ng". T.e. oni esperantigas fonem(ar)on ne ekzistantan en esperanto per esperanta fonem(ar)o, kiu ne identas kun ĝi, tamen ebligas konservi distingon. Nome, oni esperantigas du fonem(ar)ojn de pinjino, [n] kaj [ŋ] (kiam skribatan ng), per du esperantaj, respektive [n] kaj [ng]. Kelkaj emas forigi la literon "g" kiam ĝi ne situas fine de esperanta radiko, sed mi ne vidas kialon por tio. Aliflanke, la pinjinajn "b", "d", "g" oni transskribu per la samsonaj esperantaj literoj "p", "t", "k", laŭprononce pli fidelaj. Mi skribas ĉion ĉi nur por klarigi mian elekton de esperantigo de la tajvana urbo, kie mi pasigas plurajn monatojn de la jaro, normale vintre kaj somere.

Jorge Camacho (Madrido kaj Pingtongo)

Maria

2006-01-02T08:59:00.000+01:00

La 1an de januaro mortis en Sant Joan (Majorko) mia nevino Maria, dekjara.

Strangaj strandoj

2004-08-16T23:59:00.000+02:00

Laŭ tio kion mi legas, la ĉina tradicia koncepto pri familio tre komplikas kaj malsimilas al la nia. Oni ne konceptas individuon aparte aŭ sendepende de la familio. Ĉi tiu funkcias teame, kaj la sukceson aŭ fiaskon de unu el ĝiaj anoj oni travivas kiel la sukceson aŭ fiaskon de ĉiuj, unuope kaj are. Ĉiu grava decido rilate laboron aŭ pariĝon de membro de la familio bezonas la aprobon de la familio mem, t.e. de la gepatroj. Tion rakontas Lin Yutang en 'La graveco de vivado', de 1937, libro kiun mi rekomendas, kaj ĉio vidata kaj aŭdata konfirmas ĝin al mi.

La ĵusan semajnfinon ni pasigis en Hengĉuno kaj en Kentingo, plaĝa urbeto sude de Formozo, t.e. de Tajvano. Mi jam vizitis Kentingon vintre, sed nenia similo kun la somero. Nun ĝi plenegas je homoj, same tage kiel nokte, ĉefe je tajvananoj sed ankaŭ kelkaj grandnazuloj (jen nia moknomo) kiel mi. Konvenas vidi ĉi tiujn por rememori ke nia sola specialaĵo estas ke ni venas de ekstere, alivorte nenio.

Unuafoje mi vidas plaĝon kun tajvananoj banantaj sin mare kaj sune, kun la sablo plenplena je sun-ombreloj, kiel en la hispana urbo Santa Pola. Se ili almenaŭ kopius niajn bonaĵojn anstataŭ la plaĝa kulturo, kristismo, Beckham kaj Whitney Houston.

Kaj, nokte, oni amasiĝas en drinkejojn kun plenvapora muziko, kiel mialande en la kanariaj Playa del Inglés au Los Cristianos, aŭ en la majorka Magaluf. Ni vizitis ejon kun prezento de mild-erotika danca spektaklo, kun fajrobrigada masto sed malmulta striptizo.

Pere de interreto mi ricevas svagajn eĥojn de la olimpiaj ludoj kaj de la ETA-bombetoj ĉe la kantabra marbordo. Strange, ke oni nenion diras pri la problemoj de la tajvana sportistaro en Ateno, aŭ pri la streĉaj rilatoj kun la t.n. komunisma Ĉinujo, aŭ pri la graveco de la daŭra ĉeesto de la jankia floto en Pacifiko. Ĉi tie oni apenaŭ parolas pri aliaj temoj...

ne ĉio verda estas merda

2003-02-01T17:48:00.000+01:00

"Esperanta frazeologio"
Recenzas Jorge Camacho (Hispanujo)

Ĉi tiu recenzo aperis en revuo Esperanto (februaro 2003) kun la eŭfemisma titolo "Ne ĉio verda estas smeralda":
http://katalogo.komputilo.org/index.php?inf=6712&id=21&recenzo=montru&PHPSESSID=d736d2b58851f1a2edeff75ab3896d52

Ne ĉio verda estas merda

"Valoras ne la vesto, valoras la enesto", jen proverbo du-kiale aplikebla al Esperanta frazeologio. Unuavice, ĉar, kvankam mi nostalgias la ĝishieraŭan grafikan modelecon de UEA-libroj (ekzemple de Lingva arto), tiu ĉi verko estas ne nur sufiĉe dign-aspekta sed ankaŭ tre leginda, eĉ traleginda. Krome, ĉar proverbo estas unu el la stud-objektoj de frazeologio, nome unu speco de "plurelementa lingvounuo, pleje idioma, kun relative fiksitaj strukturo kaj enhavo, kiun parolanto/skribanto reproduktas kaj laŭkutime uzas kiel pretan unuon kun intensiga funkcio" (kiel la titolo de ĉi recenzo). Aliaj specoj estas flugilhavaj vortoj, citaĵoj, filmaj aŭ libraj titoloj, kaj esprimoj kiel "troja ĉevalo", "velura revolucio" aŭ "la patrino de ĉiuj militoj". Kaj, kiel diras la aŭtorino, "por plenkompreni ilin ne sufiĉas lingvaj scioj".

Mi trovis tre instruaj kaj interesaj la klarigojn pri la esprimo "talpa laboro", teorie perfekte uzebla ankaŭ nun laŭ ĝia enhavo sed praktike jam de longe ŝimanta en la kesto de forgeso. Same la bonegajn ekzemplojn pri uzado kaj komprenado de "La Lucerna ponto mortis, vivu la Lucerna ponto!" kaj "Se la verda movado ne ekzistus, necesus krei ĝin", aŭ la montron de ekzisto de frazeologiaj dialekt(et)oj, kiel tiu de ĉinaj aŭtoroj en "El Popola Ĉinio". Ĉi tie ŝi levas jenan demandon: "Ĉu la ofte kritikata tro euxropeca karaktero de la Esperanto-leksiko ĝustas ankaŭ por la frazeologio?". Mia respondo estus: kredeble jes.

Ĉar la libron mi sincere rekomendas, mi turnu min al kelkaj eroj miaopinie plibonigeblaj. Unue, en ekzemploj el gazetoj, utilus aldoni al la referenco indikon pri la aŭtoro, kiam konata, aŭ almenaŭ pri ties denaska lingvo, kiel en (23)-(27), ĉar el la vidpunkto de stilvaloro ne samas citoj el Golden, el Johansson, el Urbanová, kun tiuj el Dorval, Maul aŭ Nemere. Indiko pri la denaska lingvo bonvenus ankaŭ en la ekzemploj parolaj, verŝajne ne intencitaj por publikigo kun aŭtornomo.

Due, indus plivastigi la indekson kaj, aldonante difinojn kaj font-indikojn, transformi ĝin en frazeologian vortaron. Mi, ekzemple, ne konas la esprimon "rusa panjo" (p. 57) kaj hezitas pri "rompi al si la kapon" (p. 67, 72). Simile, indus kompili libroforme liston kun esperantigoj de la historie kaj kulture plej gravaj titoloj de libroj aŭ filmoj, tradukitaj aŭ ne, por ke eblu komune paroli pri la fabelo "Bela kaj Besto", pri "Marsaj kronikoj" de Bradbury aŭ pri "Stelmilitoj" de Lucas.

Trie, mi tiom ĝojas pri la oportunaj neologismetoj "denoti" kaj "konoti", ke mi kun plezuro vidintus gloson; verŝajne la samo validus por "habilitiĝi" kaj "publici", kies precizajn signifon kaj neceson mi ankoraŭ ne elvidis.

Kvare, ŝi pravas dirante (p. 129) ke en Esperantujo oni ĉiam celas homojn el kulturoj diversaj, disaj kaj distaj. Ĝuste tial niaj frazeologio kaj humuro baziĝas sur elementoj objektive palpeblaj, kiel rimoj aŭ kalemburoj. Samkiale oni sentas spontanan alergion al la PIVaj francismoj "apaĉo" aŭ "gaskonaĵo" (ni prefere nomu ilin gastonaĵoj).

Kvine, pri noto 50: mi opinias nevalida kaj malaktuala paroli pri unu sola tria etapo de la E-literaturo ekde 1945; eble oni aldonu jam kvaran ektapon ekde 1971/1973 (de la apero de PIV1 aŭ de la petrola krizo, tute laŭplaĉe).

Kaj, fine, famas la proverbo "traduki - truki", sed en Esperantujo traduki plej ofte signifas trakudri aŭ transkluki. Kial? Kial oni akceptu tiel facil-anime, ke ĉe ni oni tradukadas fuŝe kaj mise? Kutime oni esperantigas kaprice, proprainiciate, sen ajna mendo de eldonejo, des malpli kontraŭ pago! Kia kontrasto kun la profesiaj tradukistoj de nacilingvaj eldonejoj, kie oni la tekstojn ne nur mendas, sed aldone korektas, poluras kaj kribras (kvankam jen kaj jen ankaŭ ili produktas tradukojn muse kaj fiŝe). Fiedler laŭde mencias la admirindajn La inĝenia hidalgo Don Quijote de La Mancha de Cervanteso kaj La majstro kaj Margarita de Bulgakov, en majstraj tradukoj de De Diego kaj Pokrovskij, sed forgesas precizigi, ke temas pri raraj esceptoj. Ĉar ne ĉio verda smeraldas.

mogambismo en Esperantujo

2002-04-13T16:16:00.006+02:00

Mogambismo en Esperantujo

En marto 2002, ricevinte peton pri kunlaboro por la junia numero de La Ondo de Esperanto dediĉota al originala poezio, mi sendis al ili la poemojn Koplo [nun legebla en la poemaro Saturno] kaj (Laŭ Katulo) [en Saturno kaj Celakantoj]. La redaktejo respondis, ke ili ne povas aperi en La Ondo pro la uzo de pluraj t.n. tabuaj vortoj. Mi tuj decidis sendi ambaŭ poemojn al la sencenzura Fonto, sed samtempe sendis al La Ondo novan poemon por anstataŭigi la fian (Laŭ Katulo):

Al samlingvano

Kara Katulo, mi poemon verkis
pri iuj neglektindaj malamikoj
sed eldonisto ĝin ne publikigos
timante perdi abonantojn karajn
ĉar, li dekretas, vortas mi "tabue"
(vi mem la saman lingvon kulpis antaŭ
jarmiloj jam). Ĉu mi almenaŭ rajtu
nomi ilin "honto de esperanto"?
Tro longas eŭfemismoj, kurtas viv'.

Strasburgo, 13.3.2002

Aldone mi proponis, ke en Koplo ili sxangxu la vorton "piĉoj" al "vulvoj", tiel ke neniu ofendiĝu. Nu, oni bonvolu kredi, ke ili jesis, kaj ke en La Ondo do publikiĝus la vulvizita Koplo plus la ironia Al samlingvano! (Fine mi decidis, ali-motive kaj -kiale, retiri mian poemkontribuon al tiu revuo).

Nu, ĉ. 1953 Franco-reĝimaj cenzuristoj en Hispanujo decidis malhelpi skandalon en la publika projekciado de la usona filmo Mogambo, kun agadejo en la afrika ĝangalo. Por evitigi la spekton de adulta rilato inter edzo (akompanata de sia edzino) kaj belulino bivakanta alitende, ili reverkis la dialogojn tiel, ke hispanlingve oni dublu la geedzojn gefratoj, kaj la adultan paron geamantoj aŭ eĉ gefianĉoj! Sed kiel klarigi i.a. la pasiajn kisojn inter la falsaj frato kaj fratino? Moralaĵo: vi volis nul adulton, jen havu do inceston!

Eble ni bonvenigu en Esperantujo plian neologismon, la oportunan verbon "mogambi". Por difino oni konsultu la menciitan redaktejon.

Unuaj kaj lastaj paĝoj el iama vojaĝa taglibro

2002-01-18T19:50:00.000+01:00

18 januaro 2002

10h50 (hispana tempo)
17h50 (tajvana tempo)

Mi sidas en la avio per kiu mi flugos al Tajpeo [kaj unuafoje al Tajvano], ĵus agordinte mian horloĝon al la cellanda horo. Pro la malfruiĝo de la flugo el Madrido, mi timis ke mi maltrafos la duan flugon kaj do ankaŭ unu tutan ferian tagon, en Frankfurto. Feliĉe ne okazis tiel.

Aparte de dormeto ĉi-matene (koincide kun la siesta tempo en Tajvano), mi preskaŭ ne dormis de unu tuta tago. Hieraŭ mi iris al kinejo kun [mia amikino] Silvia (de 22h30 ĝis 24h30), poste ni drinkis plurajn vinojn, sekve ŝi akompanis min hejmen por la bagaĝo kaj poste al la flughaveno, kie ŝi adiaŭis min je la 6a, iom antaŭ mia enaviiĝo. Resume, mi kredas kaj esperas ke ĉi tiel, abrupte, mi agordis ankaŭ min mem al la tajvana tempo. Ni vidos, ĉu mi sukcesis. Ĉi-momente ne malfacilas al mi imagi aŭ akcepti ke nun estas jam preskaŭ la 6a posttagmeze.

Mi kunportas fotilon, sed mi supozas ke mi tute ne fotos. Prefere faru tion Chen [Hsiu-Chen en la originalo]; ŝi ja shatas kaj bone faras. Prefere mi nur skribu miajn impresojn.

Mi komencu per la anticipaj ideoj. Pli ol pri antaŭjuĝoj temas pri antaŭbildoj aŭ antaŭkonceptoj. Unue, pri Tajvano. Ĉi vorto [samkiel la portugaldevena Formozo] nomas la insulon, ne la tiean fantoman ŝtaton, kies oficiala nomo estas Respubliko Ĉinujo [angle kaj mallonge: ROC]. Vojaĝi al Tajvano aŭ al ROC kompareblas kun vojaĝo al hipoteza [Dua] Hispana Respubliko en Balearoj post tia enlanda milito, kie la faŝisma kanajlaro fagocitus "nur" la duon-insulan Hispanujon. Iel kvazaŭ viziti la ukronian* Hispanujon de [la verkisto] César Mallorquí [en sia novelo "La kolektisto de poŝtmarkoj"]. Kion mi imagas trovi aŭ renkonti tie? Reduktitan, pli facile manipuleblan version de Ĉinujo; respublikon atingintan la t.n. ekonomian bonfarton ŝparinte al si 50 jarojn de la tiel misnomata ĉina kontinenta komunismo, kaj kie la kulturo kaj tradiciaj artoj de la ĉina popolo konserviĝas pli bone ol sur la kontinento (mal)graŭ la konata soci-teknologia okcidentiĝo. (Ĉio ĉi sonas tre pedante). Sed mi ne imagas renkonti miniaturan landon. La 400 km inter nordo kaj sudo, la 23 milionoj da loĝantoj, la duona dekduo da montpintoj altaj pli ol 3000 metrojn (unu el ili[, la Jada Monto], preskaŭ 4000-metra, pli alta ol Tejdo* aux Fuĵio*) kun la doa pejzaĝa diverseco -- ne, tio ne estas landeto aŭ insuleto sed, male, tuta nova mondo eltrovinda. Kaj kiel mi povus eltrovi ĝin pli bone ol en la akompano de Chen, ĉi-landanino, kun unu monato da ferioj, propra aŭto kaj stirpermeso kaj kiun, cetere, ĉiuj nomas (ankau ŝi kaj mi mem) "mia umikino*" (aŭ mi -- ŝia umiko, tute egale).

Chen estas la alia mondo de mi esplorinda kaj eltrovinda dum ĉi 30 tagoj. Sed pri ŝi mi ne parolu ĉi-kajere. Eble iam poste mi ekemos verki poemon pri ŝi aŭ inspiritan de ŝi.

Supozeble mi remalkovros ankaŭ min mem ĉi-vojaĝe. Sonas topike, sed miakaze (preskaŭ) ĉiam estis tiel: Budapeŝto, Finnujo, Bruselo, Hispanujo, Lisbono...

Nu, jen la antaŭideoj per kiuj mi komencas la vojaĝon, kaj la vojaĝkajeron.

18h30

Ni devintus elflugi antaŭ 50 minutoj, sed ni plu surteras. Neĝas en Frankfurto. Mi malamas la frankfurtan flughavenon kaj, supozeble jam de miaj iamaj vojaĝoj kiel akompana busgvidisto, ankaŭ Frankfurton. Ha, ŝajnas ke ĉi tio ekmoviĝas. Ju pli frue ni forflugos de ĉi urbo kaj lando, des pli bone por ĉiuj.

Estas nun 18h45. Ne nur la tempo en Tajvano, en Tajpeo, sed, kurioze (kaj kurioze estas ankaŭ ke mi ne pensis pri tio pli frue), ĝi estas ankaŭ la tempo de Chen.

La mava lingvo: neologismoj kaj malneologismoj en esperanto [1999]

1999-01-01T16:58:00.001+01:00

[Antaŭnoto: ĉi artikolo aperis en 1999 en la libro Lingva arto; de tiam publikiĝis 2 eldonoj de la Nova Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto; ĉi-sekve mi aldonas ruĝe kaj inter rektaj krampoj komentojn kaj klarigojn de oktobro 2007 kaj poste; mi krome markas per ¬ la nePIVajn vortojn aperintajn en NPIV 2002. Aliulaj kompletigoj, korektoj kaj komentoj bonvenas.]

La mava lingvo: neologismoj kaj malneologismoj en esperanto

mav/a malbona [PIV]

Hungara Esperanto-Asocio eldonis en 1989 furoran libron, La bona lingvo, de Claude Piron. Pasis jam dek jaroj, kaj esperanto (mi citas el la verko, p. 6), “kiel ĉiu vivanta lingvo, prezentas diversajn formojn; ili estas kelkfoje tre rivalaj, ĉar ili spegulas konkurajn konceptadojn pri la esenco de monda komunikilo”. En sia libro, de kiu aperis dua eldono ĉe Internacia Esperanto-Muzeo, Piron aperte favoras unu el tiuj diversaj formoj rivalaj: la sian. Malfacilas diri, ĝis kia grado aliaj parolaj aŭ skribaj uzantoj de esperanto sekvis lian ekzemplon. Tamen la titolo dekomence iĝis etikedo por ideala lingvoformo, sena je la ekstremismoj de kapricaj verkistoj. Laŭdifine kaj kontraste, tiuj ĉi verkus en ia malbona varianto de esperanto, en la malbona lingvo, pletora je neologismoj kaj francaj vortoj kun aldonita o-finaĵo.

Sed la realo estas iom malpli simpla. Kion fakte signifas ‘neologismo"? Laŭ PIV, vorto enkondukita en lingvon, kie ĝi ĝis tiam ne estis uzata, kaj (ĉe Zamenhof) nova formo de vorto fundamenta, uzebla paralele kun ĝi, sed neniam ĝin malaperigonta. Kelkaj recenzistoj uzas la vorton kiel anatemon kontraŭ verkoj lingve herezaj el ilia juĝpunkto. Por ili plej ofte neologismo estas vorto, kiun ili ne konas aŭ ial ne ŝatas. Iasence oni devas agnoski, ke ĉiu vorto de esperanto estis iam neologismo. Kiel skribis Kalocsay kaj Waringhien en la enkonduko al la poezia fakvortaro de la unua eldono de Parnasa Gvidlibro, aperinta ĉe Literatura Mondo en 1932, “la plej grandan nombron de la [neologismoj] nun uzataj enkondukis la Majstro mem: heziti, akuzi, ŝrumpi, treti, farbo, grego, hordo, koĉero, ŝablono, mucida, hibrida, strikta, venera ktp”. Se ne paroli pri la Unua Libro, en ĉiu traduko Lazaro Zamenhof proponis amason da novaj radikoj. Ekstremaj kontraŭantoj de neologismoj kutime ne interesiĝas pri la deveno, naskiĝo, aĝo de tiaj vortoj, kaj ne hezitus protesti ĉe renkonto de la zamenhofa 'mucida' ", ekzemple.

La ĵus menciita poezia fakvortaro, 67 jarojn olda, enhavas pli malpli sescent vortojn. El ili, tiuj antaŭataj de minuskla fo estas “familiaraj vortoj”, dum tiuj markitaj per steleto aŭ asterisko estas vortoj “poeziaj”, tamen la plimulto havas neniun tian indikon. En ĉi lasta senmarka grupo, sendube kaj okulfrape la plej granda, ni trovas vortojn, kiuj intertempe iĝis komun-uzaj: agresi, ambigua, ampolo, damni, dekalogo, eseo, etoso, galaksio, gapi, genro, gulaŝo, hasti, incendio, incesto, inĝenia, kampanjo, kiosko, komplico, koŝmaro, kultivi, lici, liki, majonezo, majusklo, minusklo, miraĝo, mitingo, nano, nervoza, pikniko, saboti, sandviĉo, siesto, situi, snobo, ŝminko, tajpi, tranco, trejni, vertiĝo, vikingo, vilao, zeloto, zepelino… Same inter la familiaraj: cico, ĉuro, fiki, kaco, kojono, merdo, piĉo, pisi, pugo, putino, sakri, skoldi. Kaj eĉ en la asteriske poezia grupo!: adoleska, adolta, bebo, bunta, dista, enorma, evento, fajna, frida [oni pensu pri 'fridujo'], gvati, mesaĝo, obscena, pigra, prizono, rara, sinki, spekti, spuro, stabila, sterila, strangoli, taŭro, trista. Ne ĉiujn vortojn mi menciis, kaj aldone malfacilas klasi ilin strikte laŭ kategorioj, kio tre dependas de la lingvosento kaj gusto de la klasanto mem. Sed restas klare, ke la nuna esperanto ne imageblas sen tiuj neologismoj kompilitaj en 1932.

Per tio mi celas ĉies nunan esperanton. Ĉar la poezia fakvortaro (diable bela titolo!) enhavas ankaŭ multajn vortojn utilajn, kiujn averaĝaj esperantistoj probable ne konas aŭ ne komprenas, krom se temas pri persono ema legi poemojn, rakontojn aŭ, tutsimple, ĉiajn artikolojn en normala revuo. Ilin ni trovas en la unua grupo: bagno, drogmano, haŭli, hej/hola [uzeblaj anstataŭ la tro longa 'saluton']; en la dua: bavi, dupo, fatraso, kaputa, kopuli¬ ['kopulacii' en PIV], mungi, paŭti. Kaj en la tria: degni, desaponti, devanci, drola, fola, humida, konversi, krabli, lasciva, leĝera, lucida, magra, morna, plumpa, predo, prompta, responsi, rimorso, saŭdado, stuporo, superba, trivi, violenta, vringi.

Pluraj tiamaĵoj ne plu aperis en la lingvo kaj restis do hapaksoj¬: egardi [alte estimi], friŝtiko [matenmanĝo], hurti [karamboli kun], stiko [promenbastono], stulo [fekseĝo]… Al ĉi tombejo de neologismoj plene malsukcesaj, kie kuŝas ankaŭ 'skreno' kaj 'fakelo' (venkitaj resp. de 'ekrano' kaj 'torĉo'), iam poste venis pliaj eroj samlibraj, kiel 'maroto' (cedinta sian lokon al 'ŝat-okupo' aŭ 'hobio¬') kaj 'sordida' [malpura; ĉu anstataŭota de la jam lanĉita 'dirta'?], malgraŭ tio, ke ambaŭ reaperis fosilie, post jardekoj, en PIV [En NPIV 'sordida' nun signifas "naŭze malpura"]. Plia grupo pluvivis sed sub iom alia formo, tiel ke la gvidlibraj 'dora', 'koktajlo', 'kroki', 'pelelo', 'rekviri', 'represalo', 'resoluta' iĝis resp. 'dorika', 'koktelo', 'krokizi', 'pala elo', 'rekruti', 'reprezalio' kaj 'rezoluta', dum, kontraste, la forme identa 'forci' ŝanĝis sian signifon de “truddevigi” al “kultivi subvitre”.

Fine, multaj vortoj el la tri grupoj uziĝis intertempe ĝenerale nur en beletraj tekstoj: antro, arkano, ascendi, descendi, dura, fatamorgano, febla, filandro, jonio, kompano, kurta, lanta, lingamo, marono, noci, nupto, obskura, olda, orgojlo, paseo, pelmelo, pimpa, povra, softa, streta, tarda, taverno, tenera, tepida, turpa… Kvankam ne ĉiuj verkistoj ilin uzis, apenaŭ eblus kompreni la esperantan beletron sen ili pro la daŭra kaj kontinua apero en tekstoj de tre diversaj aŭtoroj. Parenteze, amaso el tiaj mal-mal-vortoj ('kurta', 'lanta' k.s.) venis rekte de Ido, unu el la plej gravaj fontlingvoj de esperanto; filologoj povus plenrajte paroli pri lingva incesto, en la metafora senco, ke ĉi-foje ido fekundigis sian patr(in)on. Ĉiel ajn, kaj ĉar estas gradoj same en krimo kiel en virto, videblas, ke certajn neologismojn la verkistoj mem opinias “tro beletraj” kaj tradicie evitas ilin. Ekzemple: basa, cis, debila, infre, latrono, moroza, poltrona, ruro, sapori. Almenaŭ ĝis la tago, kiam mi skribas ĉi liniojn.

Nu, pravas André Cherpillod pri tio, ke vortaro efektive plena de esperanto devus informi pri etimologio. Ideale ja estus disponi historian vortaron, kun indikoj pri la jaro de ekuzo de ĉiu vorto kaj pri la koncerna tekstofonto.

Sed, aliflanke, eĉ la plej plena, senmanka, integra kaj kompleta vortarego de esperanto kapablas nenion kontraŭ la obstina emo de multaj parolantoj ne interesiĝi pri la lingvo, ne flegi, ne dorloti, eĉ mistrakti ĝin, pri kio ne malofte plendas, evidente, lingvokonsciaj denaskuloj. Sed ne nur tiuj. Laŭdire Kabe kabeis terurita de la lingvomalscio de partoprenantoj en kongreso en Ĝenevo.

Ĉar la plimulto de la esperanto-parolantoj legas nenion alian ol la lokan bultenon, ne ĉiam lingve kaj stile aplaŭdindan, kaj ofte nur supraĵe, per senzorgaj aŭ fulmaj rigardoj al la titoloj, kvazaŭ timante kontaĝon, ne eblas miri pri la magreco de ties vortostoko. Des pli frape en junularaj renkontiĝoj, ĉar multaj nunaj kaj junaj lingvanoj lernis Esperanton orele kaj libere, senlibre, en semajnfinaj kursoj aŭ rekte en renkontiĝo per aŭskultado (foje nur aŭdado) kaj ripetado, tiel kiel oni nun preferas instrui gentajn lingvojn. Ne mirinde do, ke en Internacia Seminario de Germana Esperanto-Junularo preleganto obstine ripetis la vorton '*frimasono', kvazaŭ la fundamenta 'framasono' ne ekzistus. Alia sam-okaza preleganto diradis '*mediumoj' anstataŭ 'amaskomunikiloj'; informite, ke 'mediumo' jam signifas ion alian en ĉiuj konsulteblaj vortaroj, li balbutis pretekston kaj ŝultrumis.

Plia ekzemplo: kelkdeko da partoprenantoj en la Internacia Junulara Kongreso en Rijeka ekskursis unutage al la insulo Kuriko (kroate: Krk), kio inkludis viziton al peskista muzeo. Jen kongresano, vidinte certan peskaĵon en vitrino, eknomis ĝin '*oktopuso'. Sufiĉus demandi iun alian, aŭ rigardi en poŝvortaron por konstati, ke tia nefiŝo nomiĝas 'polpo'. Nu, monatojn poste, preleginte pri ĉi temo en Antverpeno, mi ŝokiĝis aŭdi de vizitanta eldonisto, ke li ĉiam nomis tian marulon '*oktopodo¬'… Kompatindaj polpoj, okbrakaj kaj trinomaj! Kiel ĉiujn fablojn, ankaŭ ĉi tiun finas moralaĵo: ne helpas pivo kontraŭ pigro.

Jen kion oni devus kontraŭbatali, kritiki kaj bedaŭri. Ne la “mavan lingvon” de “neologismemaj verkistoj”, sed la fuŝan lingvon de vortarfobiuloj.

Malsimilan sed interesan kazon prezentas la vorto 'maldekstra'. Kiel plej multaj mal-vortoj, kaj estiel unu el la plej oftaj, ĝi klare invitas onin neologismi. En la dua eldono de Parnasa Gvidlibro (1968) troveblas 'lifa', sed en la tria (1984), kiel en PIV, jam 'liva', laŭ rekta inspiro de la latina kaj eĉ la rusa. Sed jen, por la politika subsignifo, Daniele Vitali ekuzas 'lefta' en la 90aj jaroj argumentante, ke ekzistas popolo ie en Eŭrazio nomata 'livoj', malgraŭ la famkonataj kubaj radikoj kaj sen(-)egalaj ĉapeloj kaj indiferente pri la jama historio de la vorto 'liva' en esperanto. Tamen ŝajnas, ke al Cherpillod sufiĉas nek 'lifa' nek 'lefta' nek 'liva'; probable tial li uzas, politiksence, 'goŝismo' kaj 'goŝisto' (pri 'goŝa' li nenion diras). Bonŝance temas pri lingvaj kapricoj, kiuj koncernas nur tiun aŭ alian unuopan vorton kaj do ne endanĝerigas la fluan pliriĉiĝon de la lingvo. Ĉar, mi ripetas, la grava danĝero kuŝas en la personoj konantaj kaj parolantaj esperanton nur iele iome, duone malbone. De ili kutimas veni la histeriaj atakoj kontraŭ t.n. neologismoj, kio jam fariĝis tradicio en forumoj kiel la kongresaj publikaj kunsidoj de la Akademio, kune kun la demando pri tajpado de supersignoj.

Ni jam vidis, ke multaj parnaseroj de 1932 ne plu neologismas, kaj fakte nun indas diri ion pri la nasko, vivo kaj transsubstanciĝo de neologismoj. Ili emas transiri po-iome de poezio al beletra prozo (kiel Ekstremoj, sed pri tio poste), de tie al informa prozo (en Esperanto, Monato aŭ aliaj revuoj), kaj de tiu ĉi al onia parolo. Foje la vojo pli kurtas, ĉar ekzistas ŝparvojoj, kiel la kantoj de Persone aŭ de Kajto, ege popularaj. Unu tia kanto helpas al la disvastiĝo de vortoj kiel 'olda', 'pigra' aŭ 'fiki' pli ol mil hajkoj en Fonto aŭ La KancerKliniko.

Vortojn kiel 'pigra', 'olda', 'trista' oni ekuzas, ĉar la respektivaj mal-vortoj seniĝis je esprimivo. Ĉar evidente ankaŭ mal-vortoj, kiel neologismoj, vivas propran vivon. Nuntempe, por komprenigi, ke io estas malbona, ke io malbonas, ke io malestas bona, la vorto 'malbona' mem ne plu sufiĉas. Malbonan libron (en esperantujo tiaj tre abundas) oni epitetas 'malbonega', 'terura', 'aĉa', 'fuŝa', 'vomiga', 'naŭza', 'merda', 'putra' aŭ Lazaro-scias-kia. Al 'malbona' mankas forto. Forton havas nur mal-prefiksaĵoj malĉiamaj kaj malmucidaj, kiel en la sekvaj versoj el Insulo de fetiĉuloj, de William Auld:

Kaj kiam en la malmaten'
la suno malaŭroras,
malvek' maliras kun malpen'
kaj oni maldeĵoras.

Ĉu neologismoj? Iasence jes. Ĉi mal-formoj uzeblas paralele al formoj pli kutimaj: 'malmateno' apud 'vespero', 'malveko' apud 'dormo'… Temas pri efekto ne nepre nur komika. Siatempe, en la lasta strofo de l' poemo Monologo kun Mediteraneo, mi uzis 'malamare', sentigante en unu vorto la naivan nescion kaj la amaran destinon de ridanta knabino. En la senrime soneteca Anastasio, nur 'malnokto' permesis al mi esprimi unuvorte la ideon “nokto infinite maldorma”. Plia ekzemplo: en la rakonto Li kaj la vulvo, publikigita ene de la iber-aŭtora novelaro Ekstremoj ĉi-supre menciita, mi epitetis 'malkruda' la ŝtonhakilon de kavernulo, eminentan modelon de la plej avangarda tekniko pratiama.

Ankaŭ per la gramatikaj finaĵoj -o, -a, -e kaj -i eblas neologismi, produkti novajn vortojn por la unua fojo en la historio de la lingvo. Kiam en Kokro kokerikas jam, alia rakonto en Ekstremoj, Gonçalo Neves skribas “Li kapas disajn pensojn”, li kreas novan koncepton kaj novan vorton sen centprocenta sinonimo, komprenatan de la leganto sed malfacile difineblan. Kial ne, apud la malstrangaj 'kisi, kiso, kisa, kise', ankaŭ la serioj 'lipo, lipi' kaj 'lango, langi'? Tiaj formoj tiom populariĝis en la lasta jardeko, ke nun ili konsistigas verŝajne la plej rekoneblan stilan trajton de esperanto.

Verkemuloj disfoje ĉerpas neologismon el lingvaj latentaĵoj. Ekzemple, el 'tekniko' kaj 'teknologio' mi tiris (kaj uzas) 'tekna', t.e. 'arta, artefarita', ĉar objekton artefaritan ne nepre oni faris arte, almenaŭ laŭ la normala, komun-uza signifo de la vortoj 'arto' kaj 'arta'. Simile, 'nepoti iun' (mishavigi al iu postenojn aŭ favorojn pro parenca aŭ amika rilato) venas rekte el la oficiala 'nepotismo'. Kiel pri ĉiaj neologismoj, ankaŭ ĉi-kaze necesas pesi la porojn kaj malporojn, la oportunecon de la nova vorto, ĝian futuran sidon en la lingvo. Kaj, evidente, vivo sen modero kondukas al mizero. Senescepta kaj obseda evitado de kunmetoj aŭ sistema disbuĉado de radikoj en latentajn konsisterojn, kiel Karolo Piĉ en siaj plej ekstravagancaj proponoj, havas unu solan kaj saman rezulton: igi nian beletran esperanton malpli riĉa kaj malpli bela.

En Ekstremoj ne nur mi, sed ankaŭ Neves, Miguel Fernández kaj Liven Dek, verkantaj same poezie kiel proze, ne aparte ŝparis neologismojn, t.e. vortojn nefundamentajn kaj nezamenhofajn, de diversaj tipoj. Unue tiajn, kiajn eĉ memproklamitaj “simplistoj” kiel Renato Corsetti akceptas sen kramfoj, spasmoj kaj stertoroj. Temas pri konceptoj tutmonde konataj ('aidoso¬', 'ĵinso¬', 'nifo¬'), ofte novaj sed ne ĉiam (se 'mafio¬' kaj 'pico¬' estintus ne italaj, sed francaj specialaĵoj, ili tutcerte ne mankus en PIV…). Parenteze, la devizo de t.n. simplistoj efektive tre simplas: “mi aprobas nur tiujn neologismojn, kiuj konvenas aŭ plaĉas al mi”. Temas pri kondensita varianto de la bona lingvo kun laŭdire plej simpla leksiko kiel ideologia koagulilo. Mavajn neologismojn ili anatemas imite la metodojn de la afganaj taliboj [nun mi preferas: taleboj], krom se la koncerna radiko venas el la japana, la tamazirta [tamaziĥta] aŭ la ĉiapa, ĉar plia kaj tre moda ingrediento de lingva simplismo estas la strebo al ia esperanto statistike internacia. Diable, ĉi devojiĝon elde la temfadeno sendube kaŭzis la pucaj picoj!

Due, ni ne povis preteratenti la ekziston de stilaj tavoloj. En lingvo logika kaj simpla devus sufiĉi frazo kiel “hieraŭ ni agrable koitis”, sed bedaŭrinde multaj stranguloj, apud 'koiti' kaj 'seksumi' (esprimo oportuna ĝuste pro sia svageco) sentas la bezonon diri, ke ili 'fikis¬' (jes, tiel, ne nepre transitive) aŭ eĉ 'amoris'. Simile, kiun vorton karesan, noblan, eskvizitan langi apud la anatoma 'vulvo' kaj la sekulara, populara 'piĉo'? Ĉu la piĉan 'kundo' aŭ la andaluze brazilidan 'ŝoŝo', lanĉitajn respektive de Karolo Piĉ kaj de Geraldo Mattos (en La libro de Nejma kaj La libro de adoro)?

Trie, ĝenis nin la manko de ekvivalento en esperanto por konceptoj klare formuleblaj alilingve. Kaj mi ne celas nun la malfacilan elekton inter 'glaso', 'pokalo' kaj 'kaliko' por frandi ŝereon, nek la trodek-troan vorton por certa speco de neĝo en la orientnorvegujaj dialektoj de la samea¬, sed la fakton, ke la ilon por konekti televidilon kun elektra kurento esperantanoj ne nomas per unu vorto klara kaj komuna. Male, oni hezitas inter 'konektilo', 'kontaktilo', 'ĵako' kaj 'ŝtopilo' (strange, ke ĝuste ĉi lastan formon preferis multaj vortaroj, kvankam ŝtopilojn oni uzas ankaŭ por fermi botelon aŭ la elfluilon de banujo, kaj kvankam konektante oni ne fermas, sed ja apertas cirkviton! [fakte estas tute male! oni bv pardoni mian stultan analfabetecon pri elektro]). Nu, kiel tio povus koncerni poetojn kaj prozistojn?, demandas sin s-ro Ajnulo. Simple tial, ke la ĉiutaga, komun-uza, hejma lingvo estas parto, ege grava, de la beletra esperanto, kaj unu ne povas ekzisti sen la alia. Pigra rakontisto evitus paroli pri konektiloj, televidiloj, elektro kaj pri ĉio ajn neologismebla. Malpligruloj, kontraste, devas cerbumi, pesi kaj lanĉi. Des pli skandala mi trovas la baraktadon, la hezitadon inter 'kor-amik(in)o', 'amikeg(in)o' kaj similaj inĝenieraĵoj por redoni la anglajn 'boyfriend, girlfriend' aŭ la finnajn 'poikaystävä, tyttöystävä'. Plej facila solvo: lasi la lingvon kripla. Aŭ helpi sin per la angla: 'bojfrend(in)o' (aŭ eĉ 'girlfrendo'). Sed konscian parolanton kontentigas neniu el ambaŭ radikalismoj kaj, miakaze, turnas sin al solvo unuavide absurda kaj ne defendebla per ekvacioj, tamen agrabla al la orelo, la okulo kaj la cerbujo. Jen kial en mia novelo Neniam plu (Aboco de amo) leganto trovos ĉi-konvene la neologismon 'umik(in)o'.

Sufiĉas la reklamado pri miaj (niaj) verkoj, des pli en omaĝo al Marjorie Boulton kaj William Auld. Ni turnu nian atenton al aliaj aŭtoroj, al la nuntempaj kreintoj de libroj preskaŭ neeviteble ekipitaj per notaroj kaj glosaroj (malkiel tiu ĉi artikolo, dole senglosa).

Neologismojn mi trovis, kaj mi nek citas elĉerpe nek ripetas ekzemplojn, ĉe Sten Johansson, en Interkona mateno (hamburgero¬ [= burgero¬], kasedo¬, koŝmaro, krepiti, putinido, ŝorto), Mistero ĉe Nigra Lago (fridujo, futbalo, ĵinzo, pugo, riceli, video) aŭ Falĉita kiel fojno (ĉarelo, ĉipa, lakuno, mercedo, obsoleta, pedofilio, vrako), resp. kolekto de teatraĵoj, romaneto por infanoj kaj krimromano. Aŭ ĉe Trevor Steele en Apenaŭ papilioj en Bergen-Belsen (vrako, univo, merda, moslemo, fridujo, divorci, holokaŭsto¬, violenta) kaj Falantaj muroj (berserki, mafiano, permanenta, pigra, rilaksi, sinki, zorioj¬), resp. romano kaj nefikcia rakontaro. Same en la romanoj Tien, de Johán Valano (fridkamione, frustro, okazunta, polui, rankoro, vori), La armeoj de Paluzie, de Manuel de Seabra (fotri, gejo¬, hobio¬, senkaculo, kidnapi, remota) aŭ La manto, de pseŭdonomulo (hato, inocenta, lontana, mava, nupto, poka, pre-, rimorso, smajlo, vanui¬). Eĉ membiografioj prezentas mavaĵojn abunde kaj redunde: Eli Urbanová en Hetajro dancas (ascendi, bestselero, burgo, darfi, liva, povra, primavero, suveniro), Gerrit Berveling en sia tri-kajera memorverko (aperta, celibato, desaponti, gejo, hante, klandestina, lesba, streta), kaj Eugène de Zilah en Vivi sur barko (cico, groba, incendio, kozo¬, noca, pado, peski, uzoo, varjoro, vesterno).

Evidente neniu povas konsenti pri ĉiu unuopa neologismo. Plurajn mi opinias belaj kaj memorindaj; aliajn, senutilaj, aŭ monstraj, aŭ senŝancaj. Ekzemple, anstataŭ 'moslemo' aŭ la disfoje renkonteblaj 'muslimo' kaj 'muzulmano', tri diversaj transskriboj de unu araba vorto pluformita el la konsonanta triopo s-l-m (araba ekvivalento de esperanta radiko), oni prefere pluformu kaj uzu la pli klaran paron 'islama, islamano', el la nomo de la religio (kaj la ofende eŭropismajn 'mahometano' aŭ 'mohamedano' oni plene evitu).

Krome, neologismo tiel longa kiel la anstataŭuta ĉiamismo verŝajne ne pluvivos, krom se ĝi prezentas plian avantaĝon. Tial 'dificila' naskiĝis jam morta, sen ia ŝanco konkuri kun 'malfacila'. Iom aparta mi trovas la vorton 'primavero'. Mi havas la impreson, ke per ĝi oni neniam celis forigi la belegan 'printempo'. Temus, kiel ĉe 'amori' apud 'fiki', pri la ĝis nun ekskluzive beletra, anĝele fajna sinonimo, unusilabe pli longa! Al ĝi mi enamiĝis lastatempe, probable misinfluita de la kontraŭprimaveraj kampanjoj… Kaj tutcerte ankaŭ pro la du komencaj versoj de l' superba poemo de Edwin de Kock Pri la estonteco de miaj poemoj, ĉar, kiel prave skribis Auld, “vorto sen kunteksto estas nur duonviva”:

Vortoj fluas el poeta plumo,
kaj papilioj el la primavero.

Aliflanke, en deklamota poezio oni garantiu tujan komprenon. Orelo povas nek relegi aŭ retrolegi versojn nek konsulti pivojn. Ĉiel ajn, ankaŭ orelon oni povas, devas trejni kaj eduki, kiel okulon por pentr-arto. Cetere, inter la neologismozaj verkoj de la poetego MAO Zifu (kiujn neniu devigas legi) kaj la simplismo de Corsetti aŭ la bonismo de Piron (same), mezaj vojoj abundas. Ekzemple, apud 'miokardia infarkto' kaj 'kormuskola tubŝtopiĝo' elekteblas formo kiel 'kor-atako' aŭ 'korhalto'. Kaj nenio malhelpas kunekziston de 'tapiŝkonko' kaj 'tapeso'.

Fine mi provos klarigi, kial mi (kaj supozeble ankaŭ aliaj verkemuloj, ne nepre iberaj) neologismas. Nu, certe ne por uzi apartan dialekton aŭ por malhelpi komprenon. Ankaŭ ne por kompensi ian mankon de temo, de dirindo, de fabulo, nek por viagri aŭ levinski esperanton alie molaĉan kaj platan.

Kiuj miras, ke en la paroj 'elokventa mesaĝo' kaj 'embuska etoso' nur la adjektivoj aŭ a-vortoj estas fundamentaj; kiuj ne konas la signifon de la fundamentaj 'karobo', 'kropo' aŭ 'iĥtiokolo' kaj tamen tabuas ĉion neologism-aspektan; kiuj, finfine, ne scias distingi neologismon de malneologismo, novalon de novao aŭ picon de piĉo, tiuj bonvolu enterigi la tomahokon kaj primediti la sekvan poemon de Kalocsay, La fundamento kaj la palaco:

Ho Esperanto, mia temo
amata, kiam la kantemo
min kaptas, vidu, lastatempe
min jam minacas anatemo,

ĉar mi kuraĝis vin tro ami,
jes, oni volas min proklami
hereza, ĉar per nova brilo
kaj riĉ' mi volas vin ornami.

Sed mi toleras sen lamento;
defendas min la argumento:
palacon pompan alpostulas
la pompe firma fundamento.

Ni do konstruu sen ŝancelo
tiun palacon de la Belo.
Por kiuj fundament' sufiĉas,
nu, tiuj loĝu en la kelo!

Por mi esperanto havas sencon nur kiel lingvo de altkvalita komunikado. Alivorte: nek lingveto nek lingvaĉo. Por komunikado rudimenta kun personoj alilingvaj sufiĉas la angla, la franca, la hispana… Mi, kiel milionoj da aliaj homoj (aŭ, neologisme, “kiel meg aliaj homoj”), uzadas ilin tiurole sen kulposento kaj sen kompleksoj. Sed per esperanto mi celas komunikadon altkvalitan ne nur verke kaj verse, ankaŭ parole kaj konverse, ne ian simplan bazikon por peti akvoglason. Altkvalitan el la vidpunktoj de la komunikanto, de la ricevanto kaj de la sendaĵo mem. En esperanto mi serĉas do lingvon riĉan, esprimivan, kapablan je precizo kaj je preciozo, je koloroj kaj nuancoj.

Eble post cent jaroj, jam sekvajarmile, oni legos la verkojn de ĉiuj ĉi aŭtoroj kiel nun hispanlingvanoj legas tiujn de Quevedo, Góngora, Gracián, nome kun kelka peno, bukedo da notoj kaj glosoj kaj, esperinde, multaj ĝuo kaj plezuro. Kiu scias, ĉu refoje modos paĝoj abundaj je mal-vortoj, je “tiu(j)(n), kiu(j)(n)”, je kilometraj vortkunmetoj, je la kopulo 'esti'… Ankaŭ la hodiaŭa Esperanto travivas periodon de riĉiĝo, de gracianoj, gongoroj kaj kevedoj, de provoj diversgrade sukcesaj esplori virgajn regionojn de nia lingvo. Al ĉi bravaj pioniroj mi dediĉas la artikolon. Kiel dirintus Auld, mi vin salutas: Mave!

cite kaj incite

1991-04-01T17:38:00.000+02:00

Debato pri la "Praga Skolo". Eli Urbanová, Giorgio Silfer k.a.. LF-koop. 1989. 59 paĝoj. Prezo (ĉe UEA en 2006): 12.00 €.

Pirono Klaŭdo kaj la malbona lingvo. Ŝulco Rikardo. ECP. Paderborno. 1990. 28 paĝoj. Prezo (ĉe UEA en 2006): 3.00 €

recenzo de Jorge Camacho (publikigita en la revuo Esperanto, n-ro 1024, aprilo 1991)

Cite kaj incite

1. Cite el Claude Gacond (Literatura Foiro t.e. LF, n-ro 126, p. 44): «Mi havas grandan amikecon al Claude Piron, sed lia verko "La bona lingvo" ne vekis mian entuziasmon. Lingvo estas fenomeno plureca. Ekzistas parolantoj aŭ verkantoj, kiuj ŝatas limigitan vortprovizon, kiel li. Sed aliaj kontraŭe baroke emas al ornamaĵoj. Karolo Piĉ, André Albault, la "profeto" Ŝulco esprimas per sia lingvaĵo vidpunktojn, kiuj diverĝas rilate al la miaj, sed tio ne vekas en mi kontraŭstaron al ili. /.../ Claude Piron rajtas verki pli kaj pli simple kaj bedaŭrinde ankaŭ pli kaj pli monotone kaj stereotipe. /.../ En ĉiu tendenco estas io ĝusta, sed samtempe io troa.»

2. "Pirono Klaŭdo kaj la malbona lingvo" (PK) estas malaproba recenzo de "La bona lingvo" de Piron. Pamfleto pri pamfleto. Rikardo Ŝulco plu pruvas sin maltolerema rilate lingvouzon kaj ankaŭ daŭra modelo de teda kaj sensuka prozo. Cite el PK (p. 11): «Laŭ-Fundamente oni do nur povas diri "tiu ĉi verko" kaj ne "ĉi tiu verko", /.../ nur "tie ĉi" kaj ne "ĉi tie".» (Nu, ankaŭ PIV kaj PAG pretendas, ke "bogefratoj" ĝustas, dum "gebofratoj" misas). Ŝulco kaj liaj disĉiploj volus nek "evolucion" nek "revolucion", sed (oni permesu la esprimon) "retrovolucion" survoje al unuregula esperanto. Ni turnu nian atenton de PK al "Debato pri la "Praga Skolo"" (DP) eldonita de LF.

3. Sur ĝia dorskovrilo: «Per sia kolekto de la Ankro (simbolo de la espero) Kooperativo de Literatura Foiro proponas al frandema publiko jen atutojn de la tutmonda beletro jen esencajn esperantologiajn studojn. Pro sia destino al selektita merkato la eldonoj estas en limigita kvanto.» Aldone al ĉi modestaj vortoj mi citu noton sur p. 24: «La gramatikaj malglataĵoj en la teksto de Sino Urbanová ne estas preseraroj, sed apartenas al la originalo.» Tia "bonstila" komento diras pli pri Giorgio Silfer, ol pri la lingvaĵo de Urbanová, cetere nur harfende riproĉebla. Kaj plu el Silfer (p. 32): «Ne la ampleksaj vortaroj faras la artistojn, sed la genio.» Ricevu tiu nuldira geniaĵo kelkajn respondojn.

4. Cite el PK (p. 16): «Pri neologismoj oni ne bezonas maltrankviliĝi. De ilia flanko al la lingvo ne minacas danĝeroj. Se oni opinias ilin maltaŭgaj, oni rezistu. Alikaze, oni ilin akceptu. Tiel ĉiu unuopa Esperantisto demokratie kunlaboros al la Esperanta estonteco.»

5. Cite el artikolo de Rafael Sánchez Ferlosio, hispana romanisto kaj eseisto: «Nur temo rajtas specialigi la komunan lingvon, kaj ĉia adaptigo /= adaptiĝigo/ de ĉi tiu al ĝia ricevonto estas lingva perversio kaj malrespekto, almenaŭ objektiva, al ĉi ricevonto.» La kelkcentradikaj artikoloj en Kontakto, la deklerkismoj en romanoj de Deck Dorval, la lastaj verkoj de Valano malrespektas sian publikon kaj kontribuas krei slangojn. Eble ankaŭ la postlitomiŝla Piĉ. Kaj Rumler. Kaj la slangaĵoj de Silfer en DP kaj ĝenerale en LF: "gaĝo, egologismo, pracela ariergardo..."

6. Prefere karoli piĉe, ol paroli kiĉe.

7. Artisto ne povas ne licenci.

8. Piĉ, De Diego kaj Haupenthal prezentas interkontraŭdirajn konceptojn pri la nuno kaj posto de esperanto. El tri punktoj sur ebeno eblas desegni triangulon kaj same oni kreas el iliaj vidpunktoj skolon, ĝuste ĉar ili ne troviĝas sur la sama linio. Ne havas sencon paroli pri skoloj (Praga, Iltisa, Raŭmisma aŭ Analiza). Oni parolu pri konkretaj individuoj kaj verkoj kaj ĉesu obsediĝi pri manifestoj kaj narcisismaj memdifinoj. Ĉiel ajn mi vidas en la tri supre nomitaj sinjoroj avangardan momenton de, respektive, niaj nuntempaj verka, traduka kaj eldona agadoj. Kaj plu el DP:

9. La frazo de Herbert Mayer (p. 8), ke «la senco de citaĵo povas ŝanĝiĝi, se ĝi estas deprenata el ĝia kunteksto» validas ankaŭ por liaj citaĵoj el "Pri Esperanta tradukarto" de Fernando de Diego.

10. Beletriston defendas liaj aŭ ŝiaj verkoj, ne inverse. Kun beletristo oni dialogu per verkoj, ne per argumentoj. Tial mi ne povas ne bedaŭri la (re)inaŭguron en esperanto de la salmanruŝdia ĝenro sin torkemadi, fare de Nicolino Rossi en sia "konfeso de fidela kaloĉajano" (p. 11-14).

11. Kiel kutime en eldonaĵoj de LF, ankau ĉi tie la nomo Giorgio Silfer aperas, aktive aŭ pasive, pli ol konvene. La nivelo de ĉi artikolkolekto ne superas averaĝan numeron de LF: kelkaj aŭtoroj verkis pasie, kelkaj pseŭdoscience, Piron eĉ iom larmige. Nenio nova sub la suno, nek debato nek debuto pri la Praga Skolo, sed debeto sur la konto de kulture valoraj eldonoj. Nenia debato inter Silfer kaj Urbanová, sed komentariaro de l' eldonistoj ornamita per por- kaj kontraŭ-kontribuoj.

12 Espereble dum la Jaro de Baghy kaj Kalocsay la publiko ricevos debatojn kristale klarajn kaj neniel manipulitajn.

(verkita en Kanariaj Insuloj fine de 1990 aŭ komence de 1991)