24.5.17

"Riproĉinde reformista", de Hju Rid

Jen, gaste, interesa kaj pripensinda artikolo de Hju Rid, pli frue publikigita en la numero 205 (printempo 2017) de la revuo Esperanto en Skotlando:


Riproĉinde reformista

La lingvo devas ŝanĝiĝi. Ĝi estas, krom tio ke nur unu persono inventis ĝin, sama kviel ĉiu alia lingvo parolata de homoj. Kaj fakte ĝi jam ŝanĝiĝis for de tia, kvia ĝi estis en la komenco. La ĉefa ŝanĝiĝo, kviu markas tiun evoluon, estas la granda larĝigo de la vortstoko. Aliaj ŝanĝiĝoj estas la vasta uzo de afiksoj kviel memstaraj vortoj, ĝenerala emo al mallongaj formoj, kaj modifo de la signifo de iuj radikoj per metoforigo aŭ per pliprecizigo.

Foje la lingvo ŝanĝiĝas pro proponoj, t.e. ne per tute senintencaj, nur instinktaj, emoj de la uzantoj. Unu grava ekzemplo de tio estas la akcepto de la -io finaĵo por landonomoj anstataŭ la ‘-ujo de Zamenhof. Alia por mi fakte malpli akceptinda estas la akcepto de la sufikso -a por indiki inan personan nomon.
Ĝenerale, tamen, la lingvo ŝanĝiĝas pro la uzkutimoj de la Esperantistoj mem, do, per natura evoluo.
Parolante pri proponitaj ŝanĝoj, tamen, mi havas tri principojn. Tiuj estas:
  1. a) Oni nur aldonu al la lingvo; oni ne deprenu de ĝi.
  2. b) Oni ne ŝanĝu la gramatikon.
  3. c) Se post iom da tempo la lingva komunumo ne alprenas proponitan ŝanĝon al si, oni forgesu pri ĝi
La riisma reformo, ekzemple, malĝustis laŭ mi pro principo (a). Oni volis forigi kaj la pronomon li kaj la pronomon ŝi por anstaŭi ambaŭn per unu pronomon, ri. Tiu ago forprenus de la lingvo esprimeblecon, nome distingo inter la seksoj simple per taŭga pronomo. Efektive, tio estis la celo de la riistoj, kviuj opiniis, erare laŭ mi, ke la ekzisto de seksodistingaj pronomoj kaŭzis seksismon en la lingvo kaj do en la mensoj de la parolantoj de Esperanto.
Pli nova propono estas la kreo de akuzativiga prepozico, na. Ĝi ekzistas unue por venki la malfacilon pri kviel akuzativigi ne-esperantajn vortoj. Ekzemple en la frazo Ĉu vi konas William-on? la kunmetitaĵo William-on legiĝas kaj aŭdiĝas kviel krude maleleganta. Per akuzativiga pronomo oni povas plielagantigi ĝin per Ĉu vi konas na William?. Ĉar tio ĉi estas aldono al la lingvo t.e. invento de nova vorto ĝi estas laŭ mi tute akceptinda. Mi iomete dubas pri la uzo de na en ekzemple la unua frazo de tiu ĉi alineo, kviun iuj el la naistoj revortigus kviel Pli nova propono estas la kreo na akuzativiga prepozicio na. Mi ne akceptas tian uzon unue, ĉar ĝi anstataŭigas perfekte norman strukturon, kaj due, ĉar se na vere rolas kviel ekvivalento de akuzativo oni povus diri ankaŭ Pli nova propono estas la kreo akuzativigan prepozicion na, kviu evidente ne estas akceptinda.
Mi memoras klare kviam mi estis lernanto de Esperanto, ke mi konfuziĝis pri la vorto kiu. Mi ĵus lernis ke kiu estas demanda pronomo. Se oni ne scias la identon de iu, kviu faris ion, oni demandu per kiu. Kiu loĝas en tiu domo?, ekzemple, malfermas demandon kaj indikas kviaspecan informon oni serĉas. Sed en posta ĉapitro mi renkontis na kiu, kviel rilatan pronomon. Tuj mi sentis malkontenton, ĉar mi kredis ke Esperanto devas esti simpla lingvo, sen esceptoj kaj sen komplika gramatiko. Tion mi sentis malgraŭ tio, ke tiel oni mistraktas la demandajn pronomojn en mia denaska lingvo, la angla. Fakte, tiu ĉi konstato helpis min rapide asimili la duoblan signifon de la demandaj vortoj en la tabelo de korelativoj.
Sed mi daŭre, eĉ ĝis nun, sentas, ke tiu duobla rolo, kviun Zamenhof ŝarĝigis al la demandaj vortoj estas makulo sur la vizaĝo de la lingvo.
Tial, do, mi proponas ne nur novan vorton, sed novan vortfamilion pli precize, novan kolumnon en la korelativa tabelo. Apude al la ki-vortoj kuŝu la kvi-vortoj, kvies roloj estas deŝarĝigi de la ki-vortoj ĉiujn signifojn, kviujn tiuj portas krom la demandajn signifojn. Vi jam vidis tra la teksto de tiu ĉi artikolo ekzemplojn de la uzo de kvi-vortoj. Plena listo estas jena:
kviu, kvio, kvia, kvial, kviel, kvies, kvie, kviam, kviom
La kombino de konsonantoj k kaj v estis uzita de Zamenhof por reprezenti la kombinon qu de la latina kaj latinidaj lingvoj, kaj vidata en vortoj kviel kvankam, kvalifiko, kvieta, kvin, kaj tiel plu. Do ĝi devas esti akceptebla de Esperantistoj, kviel facile prononcebla kaj jam ekzistanta en la lingvo.
Se iuj volas protesti ke mia propono enportas distingeblon en la lingvon, kviu ne estas bezonta, mi respondas per ekzemplo el La Granda Kaldrono de John Francis, kvia estas sufiĉe ofte renkontata frazkontruo en nia lingvo.
Kiam ili enuos pri buĉado kiu alportas neniun profiton al ili, tiam la emocio eble forte reagos favore al la revoluciuloj, turnante ilian koleron for de senkulpaj germanoj kontraŭ propra kulpa registaro.
En la citita frazo la komenco, konsistanta el dek unu vortoj, ŝajnas esti komenco de demanda frazo. Nur je la dek dua vorto oni tuj ekkomprenas ke temas pri aserto, ne demando. Se Francis havintus la eblecon li povintus komenci la frazon tiel Kviam ili enuos pri buĉado kviu alportas neniun, ktp, kaj ni tuj estus sciintaj ke neniel ĝi malfermas demandon.
Pro tia ĉi situacio kaj pro sento de re-ekvilibro kaj taŭgeco en nia lingvo mi prezentas al la Esperantistoj novan kolumnon en la korelativa tabelo.
Hju Rid

23.3.17

bibliografio de verkoj de Jorge Camacho

Ĉefaj verkoj:


[Lasta aktualigo: 23.03.2017]

Rakontoj kaj noveloj:
*Rakonto en La mirinda libro (kun aliaj, 1984)
*Rakontoj en Sferoj 6 (kun aliaj, 1988)
*Rakontetoj en Trezoro. La Esperanta novelarto (kun aliaj, 1989)
*Rakontoj en Pandemonio (kun aliaj, 1990)
*Rakontoj en Sur la linio (1991)
*Rakontoj en Sferoj 8 (kun aliaj, 1993)
*Satira novelo La Majstro kaj Martinelli (1993)
*Rakontoj en Ekstremoj (kun aliaj, 1997)
*Rakontoj en Sferoj 10 (kun aliaj, 2000)
*Rakontoj en Mondoj 2001 (kun aliaj, 2001)
*Rakonteto en Samideanoj (kun aliaj, 2006)
*Rakonto Varme vama verko en Beletra Almanako 7 (Februaro 2010)
*Rakontetoj en Vizaĝoj (kun aliaj, 2010)
*Rakonto Milito en kvar strekoj en Beletra Almanako 10 (Februaro 2011)
*Rakonto Manifesto de raŭpo en Beletra Almanako 21 (Oktobro 2014)
*Rakonto La ŝtormo en Beletra Almanako 22 (Februaro 2015)

Tradukoj:
*Tradukitaj poemoj de Ángel González en Astura bukedo (kun aliaj, 1987)
*Tradukita politika eseo Letero el Palestino de Santiago Alba (1990)
*Traduko de hispanlingve verkita prozaĵo de Camacho mem pri drogoj La ĉapo de la sterko-vermo (1995; reta eldono)
*Tradukitaj noveloj kaj poemoj de Jorge Luis Borges en La sekreta miraklo (kun aliaj, 2008)
*Tradukitaj poemoj en Poezio: armilo ŝargita per futuro (kun aliaj, 2013)

Poemaroj:
*Poemoj en Ibere libere (kun aliaj, 1993)
*Poemaro Celakantoj (2004)
*Poemaro Saturno (2004)
*Poemaro Eklipsas (2007)
*Poemaro Koploj kaj filandroj (2009)
*Poemaro La silika hakilo (2011)
*Poemaro En la profundo (2013)
*Poemoj en Nova mondo en niaj koroj (2016)
*Poemaro Strangaj spikoj (2016)
*Poemaro Palestino strangolata (2016)

Eseoj kaj prelegoj:
*Iuj prelegoj haveblas en la disko Barlastono bis!
*Eseo Amika rondo varma aŭ pri la verda junularo en Fonto, n-ro 117 (Septembro 1990)
*Eseo Kion oni trovas en la tekstoj de “Persone” en Fonto, n-ro 132 (Decembro 1991)
*Prelego Ĉu verki aŭ ĉu ne verki esperante? en Barlastono bis! 3 (1993)
*Prelego La tekstoj de rokmuzika grupo Persone en Esperanto en Barlastono bis! 4 (1994)
*Eseo Enkonduko en la verkaron de Miguel Espinosa en Menade bal püki bal (kun aliaj, 1998)
*Eseo La mava lingvo: neologismoj kaj malneologismoj en esperanto en Lingva arto. Jubilea libro omaĝe al William Auld kaj Marjorie Boulton (kun aliaj, 1999)
*Eseo Baldur Ragnarsson, duklinga poeziisto en La lingvo serena (kun aliaj, 2007)
*Eseo Lingvaj manipulistoj en Beletra Almanako 1 (Septembro 2007)
*Recenza eseo Poeto en marĉando kun Anubo en Beletra Almanako 1 (Septembro 2007)
*Recenza artikolo Esperanto kiel ĉioklevo en Libera Folio (2011)
*Eseo La esperanta malpopolo en La arto labori kune (kun aliaj, 2010)
*Eseo De hajko al hajko en Belarta rikolto 2013 (kun aliaj, 2013)
*Eseo Vortoj en vortaroj en Beletra Almanako 18 (Oktobro 2013)
*Eseo Motivoj por ne kabei en Beletra Almanako 19 (Februaro 2014)
*Eseo Lanta fajro en Beletra Almanako 21 (Oktobro 2014)
*Artikoloj Japanujo kaj mi kaj Malheloj kaj malbeloj en HEL en Beletra Almanako 25 (Februaro 2016)
*Eseo La vartisto de vortoj en Belarta rikolto 2016 (kun aliaj, 2016)

Recenzoj:
*En la retejo OLE
*En la revuo Esperanto de UEA

Kontribuoj al vortaroj:
*Hispanlingva parto de Hejma vortaro (kun aliaj, 1999)
*Kontribuo al la vortaro Gran Diccionario Español-Esperanto (kun aliaj, 2003)

Aliaj:
*Tekstoj en la bitlibro La Deka logo (kun aliaj, 2003)

Blogoj:
*La blogo de Jorge, ĉe jorgecice.blogspot.com
*Bloga vortaro, ĉe blogavortaro.blogspot.com
*Esperanta Respubliko, ĉe esperantarespubliko.blogspot.com

Pri li:
*Fonto, n-ro 117 (Septembro 1990)
*Iltis-Forumo, n-ro 3/1992 (jaro 4)
*Fonto, n-ro 284 (Aŭgusto 2004)
*Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, de Geoffrey Sutton , Mondial, New York, 2008
*Intervjuo en Kontakto, n-ro 249 (2012:3), p. 5-8.
*Intervjuo en la revuo Esperanto de UEA, n-ro 1307 (11), Novembro 2016, p. 224-225.
*En la retejo de Mondial
*En la retejo OLE
*En la retejo de Ralph Dumain